Przedsiębiorstwo społeczne

Potrzebne jest ustawowe określenie kryteriów i sposobu uzyskiwania statusu przedsiębiorstwa społecznego oraz jego weryfikacji 

Opracowanie: Tomasz Schimanek

Data: 24-05-2021

Problem

W polskim prawie nie ma definicji przedsiębiorstwa społecznego, nie ma także określonego sposobu uzyskiwania statusu przedsiębiorstwa społecznego oraz jego weryfikacji. Obecnie te kwestie opisane są jedynie w wytycznych dotyczących wydatkowania środków unijnych i to w sposób budzący wątpliwości ze strony podmiotów zainteresowanych uzyskaniem statusu przedsiębiorstwa społecznego.

Kogo dotyczy?

Problem dotyczy wszystkich podmiotów, które potencjalnie mogą uzyskiwać obecnie status przedsiębiorstwa społecznego, tak zwanych podmiotów ekonomii społecznej. Najliczniejszą grupę tych podmiotów stanowią organizacje pozarządowe, przede wszystkim stowarzyszenia i fundacje. Inne podmioty ekonomii społecznej to przede wszystkim:

  • spółdzielnie socjalne,
  • spółdzielnie pracy,
  • spółki non-profit,
  • koła gospodyń wiejskich,
  • jednostki i organizacje kościołów i związków wyznaniowych.

Rozwiązanie

Rozwiązaniem problemu byłoby wypracowanie przez interesariuszy kryteriów i sposobu uzyskiwania statusu przedsiębiorstwa społecznego, jego weryfikacji, obowiązków i uprawnień związanych z posiadaniem tego statusu i zapisanie ich w ustawie.

19 maja 2021 roku Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej udostępniło do wiadomości publicznej projekt ustawy o ekonomii społecznej, który m.in. definiuje przedsiębiorstwo społeczne, określa sposób uzyskiwania statusu przedsiębiorstwa społecznego i jego weryfikację, a także formułuje obowiązki i uprawnienia związane z posiadaniem tego statusu. Jest to propozycja Ministerstwa, w której przygotowaniu nie uczestniczyli interesariusze. Jednak do 21 czerwca można zgłaszać opinie do przedstawionego projektu, jest to więc okazja do tego, przedstawić wypracowane propozycje dotyczące statusu przedsiębiorstwa społecznego. Warto przy tym zwrócić uwagę, że przedstawiony projekt zawiera również inne, istotne rozwiązania dotyczące podmiotów ekonomii społecznej, przede wszystkim w zakresie zlecania zadań publicznych.

Opis

Państwo polskie od 2003 roku konsekwentnie rozwija mechanizmy wsparcia rozwoju ekonomii społecznej, obejmującej działalność różnych podmiotów, z których najważniejszą rolę odgrywają przedsiębiorstwa społeczne, czyli mówiąc najogólniej, podmioty które wykorzystują działalność ekonomiczną dla realizacji celów społecznie użytecznych. Polityka państwa dotycząca ekonomii społecznej, w tym przedsiębiorstw społecznych została określona w „Krajowym Programie Rozwoju Ekonomii Społecznej do 2023 roku. Ekonomia Solidarności Społecznej”. W realizację programu włączone zostały również samorządy regionalne oraz stworzona przez państwo sieć Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej. Dotychczasowe wsparcie dla przedsiębiorstw społecznych opiera się głównie o środki Europejskiego Funduszu Społecznego oraz fundusze celowe (Funduszu Pracy i PFRON-u).

Od 2008 roku trwają dyskusje dotyczące tego, jakie cechy powinno spełniać przedsiębiorstwo społeczne, kto i jak powinien nadawać status przedsiębiorstwa społecznego oraz jakie uprawnienia powinny się wiązać uzyskaniem tego statusu. Od lat także trwają prace nad rozwiązaniem ustawowym, które przesądziłoby te kwestie. Dotychczas opracowanych zostało kilka projektów takich rozwiązań, jeden z nich trafił nawet pod obrady Sejmu (link na końcu tekstu), ale nie przyniosły one efektów w postaci uchwalenia ustawy.

Obecnie definicja przedsiębiorstwa społecznego oraz sposób nadawania statusu przedsiębiorstwa społecznego określone są w „Wytycznych w zakresie realizacji przedsięwzięć w obszarze włączenia społecznego i zwalczania ubóstwa z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2014-2020” Ministra Inwestycji i Rozwoju. Status przedsiębiorstwa społecznego może uzyskać tak zwany podmiot ekonomii społecznej (m.in. spółdzielnia socjalna, spółdzielnia pracy, organizacja pozarządowa, organizacja kościelna, spółka non-profit, zakład pracy chronionej czy koło gospodyń wiejskich), spełniający szereg kryteriów. Najważniejsze z nich to:

  • prowadzenie działalności gospodarczej lub odpłatnej statutowej, oświatowej albo kulturalnej,
  • zatrudnianie co najmniej 30% osób zagrożonych wykluczeniem społecznym,
  • niedzielenie zysku pomiędzy udziałowców, akcjonariuszy lub pracowników,
  • zarządzanie na zasadach demokratycznych,
  • zatrudnianie co najmniej trzech osób w wymiarze czasu pracy co najmniej ¼ etatu,
  • prowadzenie wobec zatrudnionych osób zagrożonych wykluczeniem społecznym procesu reintegracyjnego.

Uzyskiwanie statusu przedsiębiorstwa społecznego odbywa się na wniosek zainteresowanego podmiotu składany we właściwym ze względu na siedzibę Ośrodku Wsparcia Ekonomii Społecznej, który weryfikuje spełnianie kryteriów określonych w Wytycznych. Decyzję o nadaniu statusu podejmuje Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej, a cały proces nadzoruje Minister Rodziny i Polityki Społecznej.

Takie rozwiązanie jest ułomne, przede wszystkim dlatego, że Wytyczne nie są źródłem powszechnie obowiązującego prawa, a więc w praktyce status przedsiębiorstwa społecznego można stosować tylko na użytek wsparcia z funduszy unijnych. Po drugie wątpliwości interesariuszy budzą rozbudowane kryteria uzyskania statusu przedsiębiorstwa społecznego oraz niedookreślony i mało przejrzysty sposób uzyskiwania tego statusu. Po trzecie, poza wsparciem unijnym, status przedsiębiorstwa społecznego nie wiąże się z żadnymi dodatkowymi uprawnieniami. Projekt ustawy o ekonomii społecznej, który został udostępniony przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, stanowi propozycję rozwiązania problemu, ale jest to propozycja nieuzgodniona z kluczowymi interesariuszami.  Mogą oni przedstawić swoje uwagi w procesie opiniowania projektu, który potrwa do 21 czerwca.

Rezultat działania

Wypracowanie i przedstawienie rządowi propozycji kryteriów i sposobu uzyskiwania statusu przedsiębiorstwa społecznego, jego weryfikacji oraz obowiązków i uprawnień związanych z posiadaniem tego statusu. Jedną z możliwości przedstawienia tych propozycji jest zgłoszenie ich w ramach uwag do przedstawionego projektu ustawy o ekonomii społecznej.

Inspiracja

Bezpośrednią inspiracją do dyskusji są rozwiązania zawarte w przedstawionym 19 maja przez Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej projekcie ustawy o ekonomii społecznej. Inspiracją pośrednią mogą być podobne w charakterze rozwiązania ustawowe przyjęte przez inne kraje europejskie, na przykład: francuska ustawa krajowa o gospodarce społecznej i solidarnej, włoska ustawa o przedsiębiorstwie społecznym czy hiszpańska krajowa ustawa o gospodarce społecznej. Warto również przyjrzeć się definicji przedsiębiorstwa społecznego zawartej w propozycji rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus. Inspiracją mogą być także wcześniejsze propozycje dotyczące statusu przedsiębiorstwa społecznego, które w części zostały podsumowane w publikacji Instytutu Spaw Publicznych „Podsumowanie monitoringu prawa przedsiębiorczości społecznej” oraz poselski projekt ustawy z 2015 roku.

Określając kwestie związane ze statusem przedsiębiorstwa społecznego warto odpowiedzieć na kilka kluczowych pytań, na przykład:

  • jakie cele powinny realizować przedsiębiorstwa społeczne, czy tylko integrację społeczną i zawodową osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, czy także inne cele ze sfery pożytku publicznego?
  • czy działalność ekonomiczna przedsiębiorstwa społecznego powinna oznaczać wyłącznie działalność gospodarczą, czy też może obejmować także różne formy działalności odpłatnej?
  • czy status przedsiębiorstwa społecznego może uzyskiwać dowolny podmiot spełniający kryteria czy też tylko tak zwany podmiot ekonomii społecznej?
  • czy przedsiębiorstwo społeczne ma być niezależne od sektora publicznego czy też możliwe jest zaangażowanie i kontrolowanie go przez jednostki administracji publicznej?
  • kto i w jaki sposób powinien przyznawać status przedsiębiorstwa społecznego, sąd, rząd, wojewoda, samorząd regionalny czy samo środowisko przedsiębiorców społecznych?
  • jakie uprawnienia i formy wsparcia powinny mieć przedsiębiorstwa społeczne ze strony państwa i samorządów terytorialnych?

Dodatkowe uwagi

Istotną kwestią związaną ze statusem przedsiębiorstwa społecznego są związanie z nim uprawnienia. Należą do nich przede wszystkim:

  • ulgi w daninach publicznych (podatki, składki społeczne i zdrowotne),
  • wsparcie finansowe ze środków publicznych dotyczące tworzenia i działania przedsiębiorstw społecznych i utrzymania przez nie miejsc pracy oraz
  • ułatwienia i preferencje w zakresie zlecania zadań publicznych (zamówienia publiczne, dotacje).

Zakres tych uprawień i skala ich wykorzystania (liczba przedsiębiorstw społecznych) mogą wpływać na działalność innych podmiotów, zarówno prowadzących działalność w sferze pożytku publicznego (głównie organizacji pozarządowych), jak i podmiotów gospodarczych.

Zagrożenia

Jeżeli status przedsiębiorstwa społecznego nie zostanie uregulowany ustawowo, to może pojawić się problem z możliwością wspierania przedsiębiorstw społecznych z funduszy unijnych w nowym okresie programowania 2021-2027, a także ze środków krajowych.

Potencjalne zagrożenia, w sytuacji wejścia w życie ustawy określającej kwestie związane ze statutem przedsiębiorstwa społecznego, to przede wszystkim:

  • ograniczenie możliwości uzyskiwania statusu przedsiębiorstwa społecznego przez istotną grupę podmiotów prowadzących działalność ekonomiczną służącą celom społecznym – przy zbyt rozbudowanych kryteriach uzyskiwania statusu przedsiębiorstwa społecznego,
  • uznaniowe przyznawanie statusu przez administrację publiczną, co będzie podważać wiarygodność samej instytucji przedsiębiorstwa społecznego,
  • niewielkie uprawnienia związane z posiadaniem statusu przedsiębiorstwa społecznego, co spowoduje, że nie będzie zainteresowania jego uzyskaniem,
  • zbyt rozległe uprawnienia przedsiębiorstw społecznych, które spowodują pogorszenie sytuacji podmiotów nieposiadających tego statusu, działających zarówno w sferze pożytku publicznego, jak i w sferze rynkowej.

Interesariusze

  • organizacje pozarządowe i ich reprezentacje, np. Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych czy Wspólnota Robocza Związków Organizacji Socjalnych,
  • spółdzielnie socjalne, spółdzielnie pracy i ich organizacje, np. Ogólnopolski Związek Rewizyjny Spółdzielni Socjalnych czy Związek Lustracyjny Spółdzielni Pracy,
  • spółki non-profit,
  • koła gospodyń wiejskich,
  • inne podmioty ekonomii społecznej,
  • samorządy gminne i powiatowe, które mogą wspierać przedsiębiorstwa społeczne, np. w formie zlecania zadań publicznych i ich organizacje,
  • samorządy regionalne, które realizuje własnego programy rozwoju ekonomii społecznej i ich organizacje,
  • rząd, realizujący program rozwoju ekonomii społecznej,
  • podmioty rynkowe, realizujące zadania publiczne i ich organizacje.

Zabierz głos w dyskusji!

Jeżeli chcesz podyskutować o problemie i propozycji jego rozwiązania, skorzystaj z formularza.

Niech Twój głos będzie widoczny dla wszystkich!

Wielkość tekstu
Kontrast