Piotr Frączak, Agata Tomaszewska
Zespół OFOP „Proste prawo dla NGO”
Materiał przygotowany na posiedzenie 12 marca 2026 roku Podkomisji do spraw współpracy
z organizacjami pozarządowymi (PSR02S).
Rady Działalności Pożytku Publicznego powinny stać się ważnym elementem systemu dialogu obywatelskiego w obszarze wspólnej z administracją publiczną realizacji usług społecznych i polityk publicznych.
Omówienie obecnego stanu prawnego:
W ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (2003 r.) wprowadzono obligatoryjne działanie Rady Działalności Pożytku Publicznego przy ministrze ds zabezpieczenia społecznego (obecnie przy Przewodniczącym Komitetu ds. Pożytku Publicznego), a od 2010 r. również możliwość powstawania podobnych rad na poziomie samorządowym. Rady formalnie pełnią rolę ciał opiniodawczo-doradczych.
I. Rada krajowa
składa się z co najmniej 20 członków, w tym przedstawiciele organizacji pozarządowych, związków i porozumień organizacji pozarządowych oraz podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3 stanowią co najmniej połowę składu Rady. Członków Rady powołuje i odwołuje Przewodniczący Komitetu, z tym że przedstawicieli organizacji pozarządowych, związków i porozumień organizacji, wybiera spośród kandydatów, z których każdy ma już poparcie co najmniej 20 organizacji pozarządowych lub podmiotów określonych w art. 3 ust. 3, lub co najmniej 3 związków stowarzyszeń zrzeszających organizacje pozarządowe lub podmioty określone w art. 3 ust. 3. Rada, wbrew nazwie “organ opiniodawczo-doradczy” zyskała pewne cechy i role ciała niezależnego od Przewodniczącego Komitetu, m.in.
- tworzenie, we współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3, mechanizmów informowania o standardach prowadzenia działalności pożytku publicznego oraz o stwierdzonych przypadkach naruszenia tych standardów,
- organizowanie wyborów przedstawicieli organizacji pozarządowych do składu komitetu monitorującego,
- przeprowadzanie postępowania konkursowego w celu wyłonienia kandydatów na przedstawiciela organizacji pozarządowych do Rady Nadzorczej Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
II. Rady lokalne
Rady powstają na podstawie wniosku organizacji pozarządowych lub podmiotów określonych w art. 3 ust. 3. Tryb powoływania i działania rad pożytku określa zarząd województwa lub organ stanowiący gminy lub powiatu. Organizacje lub podmioty określone w art. 3 ust. 3, stanowią co najmniej połowę składu Rady. Rady wojewódzkie mają analogicznie do krajowej RDPP kompetencje organizowania wyborów przedstawicieli organizacji pozarządowych do składu komitetu monitorującego.
Opis skutków:
Obecny system rad pożytku tworzy w dużej mierze fasadowy, niefunkcjonalny system dialogu. Nie tylko – jak zresztą cała ustawa – nie przyczynia się do rozwoju działań na rzecz pożytku publicznego, ale wręcz zamiast tworzyć przestrzeń do rzeczywistego dialogu jeszcze bardziej paternalizuje stosunki władza – zorganizowane społeczeństwo obywatelskie.
I. Koncepcja rady krajowej (RDPP) od samego początku była źle skonstruowana. Początkowo myślano o niej o jako rodzaju charity commission, która będzie nadawać status pożytku publicznego. W efekcie zmiany koncepcji powstała hybryda:.
Skład został dobrany tak, aby RDPP mogła być ciałem uzgadniania stanowisk (przedstawiciele NGO, rządu, samorządu, a na poziomie lokalnym NGO, władzy wykonawczej i stanowiącej). Jednak nie pełni tej roli, bo:
a. Przedstawiciele organizacji są powoływani przez Przewodniczącego (na poziomie samorządu mamy czasem pewne formy wyborów) i tym samy nie są reprezentacją środowiska
b. Z kolei przyznane Radzie kompetencje w zasadzie uniemożliwia realną realizację funkcji negocjacyjnych.
Kompetencje są w zasadzie doradcze, ale skład rady utrudnia ich realizację, bo oto
a. Organizacje muszą “uzgadniać” z przedstawicielami rządu i samorządu to, chcą doradzić Przewodniczącemu lub jak chcą zaopiniować projekt. Tymczasem zarówno przedstawiciele resortów (w ramach Komitetu ds. Pożytku Publicznego i uzgodnień resortowych), jak i jednostek samorządu terytorialnego (w ramach Komisji Wspólnej Rządu i samorządu) już mają pełną możliwość doradzania i opiniowania. A przecież nie ma takiego miejsca, gdzie można by wysłuchać po prostu organizacji pozarządowych.
b. Organizacje podejmują decyzje dotyczące np. reprezentantów organizacji pozarządowych (przynajmniej formalnie) w uzgodnieniu z przedstawicielami administracji.
c. Rola opiniodawcza RDPP jest w wielu wypadku fikcją, bo RDPP nie zawsze otrzymuje odpowiednie dokumenty do opiniowania, a na te które dostaje zazwyczaj nie ma wystarczająco dużo czasu, aby je zaopiniować. Ustawowo RDPP ma na wydanie opinii 30 dni podczas gdy czas, który dostaje do opiniowania jest zazwyczaj znacznie krótszy (por. stanowisko Rady w sprawie o roli Rady Działalności Pożytku Publicznego w procesie stanowienia prawa.)
d. Rada – sama w sobie niereprezentatywna (nominowana przez administrację) – otrzymuje uprawnienia nie tylko do przeprowadzenia wyboru, ale też do nominowania przedstawicieli sektora pozarządowego w innych ciałach, co budzi uzasadnione wątpliwości.
Warto dodać, że skład Rady i wybory do niej od dawna są przedmiotem postulatów organizacji. W 2015 roku doszło nawet do pewnych uzgodnień z rządem (m.in. z ówczesnym Ministrem Pracy i Polityki Społecznej Władysławem Kosiniakiem-Kamyszem) i początkiem tej zmiany miała być nowelizacja, która rozszerzyła możliwość powoływania większej liczby organizacji pozarządowych, co miało być próbą przetestowania wyborów w środowisku. Niestety nowa władza, a także kolejne potraktowały to jako okazję do zwiększenia arbitralnych decyzji administracji.
II. Jeśli chodzi o rady na poziomie samorządowym to swobodne ustalanie trybu i form pracy rad pozwoliło na pewne modyfikacje (np. pewne formy wyborów). Praktyka działania rad (brak decyzyjności i realnych kompetencji, np. realnego wpływu na roczny program współpracy) i instytucjonalna zależność od JST powoduje jednak, że dobre przykłady działania rad są raczej wyjątkiem.
Pojawiają się też od lat (m.in. przygotowane w ramach Strategicznej Mapy Drogowej
Sektora Obywatelskiego) propozycje rozwiązań polegające
● z jednej strony na zwiększeniu niezależności i legitymizacji RDPP, a także jej
kompetencji. Kluczowym postulatem zgłaszanym przez organizacje pozarządowe
jest oddanie w ręce organizacji demokratycznej decyzji o wyborze swoich
reprezentantów
● z drugiej rozszerzenie dialogu poza kwestie pożytku publicznego i powstanie Rady
Dialogu Obywatelskiego utworzonej na wzór Rady Dialogu Społecznego, o szerokich
kompetencjach: obowiązkowe opiniowanie OSR (Ocena Skutków Regulacji) i OSR
NGO (ocena wpływu na sektor obywatelski), prawo inicjatywy opiniodawczej, prawo
żądania informacji, dostęp do planów legislacyjnych i prawo do uzyskiwania
„odpowiedzi” rządu na opinie RDO