Biuletyn #prosteNGO – 29 czerwca - 12 lipca 2026 r.

Biuletyn #prosteNGO ma służyć wymianie informacji na temat tego, co się dzieje w procesie stanowienia prawa dla NGO i w procesach rzeczniczych na jego rzecz. Zachęcamy chętne osoby i instytucje do współpracy. Biuletyn dostarcza faktów i tez do środowiskowej dyskusji.

SPIS TREŚCI

1. W SKRÓCIE

W planach legislacyjnych (Ciągle bez wpisu, Rozporządzenie, Pomoc prawna)
W procesie legislacyjnym
- Na poziomie rządowym (Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych)
- Na poziomie parlamentarnym (Ustawa o pożytku- zlecanie zadań, Ustawa o pożytku – mała nowelizacja, Ustawa o pożytku – nowe pomysły, Podkomisje stałe, Zespoły parlamentarne)
W procesie rzeczniczym (Zlecanie zadań, Konsultacje środowiskowe c.d., Czekamy)
Dzieje się (Po spotkaniu w KPRM-ie, Przekształcenia, Komitet ds. Pożytku Publicznego, RDPP)

2. TEMATY DO DYSKUSJI

Czy wiesz, że… (1422)

W skrócie

W planach legislacyjnych

Ciągle bez wpisu. Od miesięcy czekamy na wpisy do wykazu prac legislacyjnych rządu zapowiadanych głośno nowelizacji ustaw 1) o ekonomii społecznej, 2) o kołach gospodyń wiejskich i 3) o działalności pożytku publicznego.

Rozporządzenia. 3 lipca odbyło się spotkanie z przedstawicielami samorządów osób, które w ramach zespołu ds. Uproszczeń Rady Działalności Pożytku Publicznego pracowały nad wzorami dotacyjnymi. „Mała” ustawa została uchwalona i teraz przyspieszyły prace nad rozporządzeniami.

Komentarz: Trudno oprzeć się wrażeniu, że w nowelizacji ustawy o pożytku publicznym presja na polityczny sukces i przysłowiowe „medale” wygrała ze zdrowym rozsądkiem. Te maleńkie pozorne zmiany wpływają jednak na to, jak ogłaszamy w JST konkursy. Od stycznia trwały prace nad rozporządzeniami dotacyjnymi, a głos samorządów był całkowicie ignorowany. Nie było dialogu, nie dano nam nawet szansy na wypowiedź [głos przedstawiciela samorządu]. Prace strony rządowej i pozarządowej (w RDPP) toczyły się w trybie „tajne przez poufne”, zupełnie jakby dotyczyły tajnych operacji wojskowych, a nie standardowych dotacji dla NGO.

Wprowadzanie nowych zasad w trzecim kwartale roku budżetowego to organizacyjny absurd. Każdy samorządowiec i lokalny społecznik wie, że to oznacza konieczność natychmiastowej zmiany całego zaplecza: od nowej konstrukcji kart oceny przez zasady opiniowania po zmiany wytycznych dla komisji konkursowych. Urzędnicy z KPRM najwyraźniej tego nie rozumieją. To skrajna ignorancja podyktowana chęcią szybkiego ogłoszenia sukcesu. Koszty tego pośpiechu jak zwykle poniosą samorządy, które własnymi rękami będą musiały sprzątać ten bałagan. Jedyne racjonalne wyjście to przesunięcie wejścia w życie nowych zasad na kolejny rok budżetowy – niestety, ustawa tego nie przewiduje.

Czy przygotowane rozporządzenie to dobra zmiana? Tego jeszcze nie wiem, choć już teraz widać, że niektóre zapisy w proponowanych umowach mogą paradoksalnie ograniczyć możliwość przekazywania środków przez samorządy. Brakuje czasu na prawdziwe konsultacje. Znów praktycy, którzy na co dzień pracują na narzuconych przez rząd dokumentach, przetestują je dopiero w boju – już we wrześniu. Bo przecież dopiero w sierpniu, w szczycie wakacji, uda im się opracować wspólne stanowisko i przekazać je do Rady Działalności Pożytku Publicznego. Z kolei RDPP pewnie znowu zaopiniuje je po tajniacku, a czasu na poprawki nie będzie (Piotr Drygała, drygu).

Pomoc prawna. Projekt ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej (UD427) zakłada zmianę koncepcji działania systemu nieodpłatnej pomocy, który nie spełnia w sposób należyty swojej funkcji, a znaczne środki przeznaczane z budżetu państwa na jego funkcjonowanie nie okazały się efektywnie wydatkowane. Projekt ustawy zakłada m.in.:
- powierzanie połowy punktów do prowadzenia adwokatom i radcom prawnym (w ramach porozumienia zawieranego z okręgową radą adwokacką i radą okręgowej izby radców prawnych właściwymi dla siedziby władz powiatu), a połowy organizacji pozarządowej – przy czym powiat w ramach liczby punktów, które będą powierzane do prowadzenia organizacji pozarządowej, będzie mógł umożliwić ubieganie się o prowadzenie punktu uczelni lub organizacji pozarządowej prowadzącej poradnię prawną (organizacja pozarządowa, uczelnia lub organizacja pozarządowa prowadząca poradnię prawną będą wyłaniane w ramach otwartego konkursu ofert, o którym mowa w ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie – Dz. U. z 2025 r. poz. 1338);
- prowadzenie przez wojewodę listy organizacji pozarządowych, uczelni i organizacji prowadzących poradnie prawne uprawnionych do prowadzenia punktów na obszarze województwa;
- przeznaczenie dotacji na realizowanie zadań z zakresu nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej:
  a) w 90% na wynagrodzenia z tytułu umów, natomiast w przypadku powierzenia prowadzenia punktu organizacji pozarządowej, uczelni lub organizacji pozarządowej prowadzącej poradnię prawną – na rzecz wyłonionej organizacji pozarządowej, uczelni lub organizacji pozarządowej prowadzącej poradnię prawną,
  b) w 7% na pokrycie kosztów obsługi organizacyjno-technicznej zadań, w tym wyposażenie punktów oraz prowadzenie recenzji,
  c) w 3% na zadania z zakresu edukacji prawnej powierzone przez powiat do realizacji organizacji pozarządowej, uczelni lub organizacji pozarządowej prowadzącej poradnię prawną – w ramach umowy zawieranej celu udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej;

Komentarz: Reforma systemu była konieczna, ale czy nowe rozwiązania przyniosą realną zmianę? To ocenić muszą specjaliści. Z punktu widzenia ogólnej roli organizacji – dodajmy, według laika w kwestii poradnictwa prawnego – można sformułować tezę, że podstawowym błędem jest traktowanie organizacji jako prostego wykonawcy zadań publicznych. Oczywiście taka funkcja jest też możliwa, ale… największe kompetencje organizacje mają w obszarze, gdzie zawodzi tak system prywatny, jak i państwowy. Dlatego główną rolą organizacji powinno być elastyczne (a nie biurokratyczne) i szybkie reagowanie, wsparcie w sytuacjach nieoczywistych, wypełnianie luk w systemie oficjalnym. To też może, i w jakiejś części powinno, być finansowane z budżetu państwa, ale na innych zasadach. Proste wprzęgnięcie organizacji w sztywny system biurokratyczny nie tylko pozbawia je w działaniu największych zalet, ale też pozbawia system tego dodatkowego czynnika, jakim są niezależne i działające niezależnie organizacje pozarządowe…

Warto też zwrócić uwagę na propozycję sztywnego podziału kosztów. Tylko 3% na edukację, czyli to co stanowić by mogło największy wkład organizacji w system. Dodatkowo 7% na koszty obsługi, które – podkreślmy – dotyczą również kosztów wprowadzonego „mechanizmu recenzji kwalifikowanej pomocy prawnej dokonywanej przez recenzentów wybieranych przez samorządy zawodowe jako podmioty odpowiedzialne za zachowanie jakości świadczenia kwalifikowanej pomocy prawnej”. „Na chłopski rozum” to się nie może udać.

W procesie legislacyjnym

Na poziomie rządowym

Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych. Zakończył się termin zgłaszania uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym, ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary oraz ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym oraz niektórych innych ustaw (UDER 113).

Komentarz: Ustawa ta dotyczy podmiotów (także organizacji pozarządowych), które odniosły lub mogły odnieść korzyść (nawet niemajątkową) z czynu zabronionego popełnionego przez osobę fizyczną (np. reprezentanta, ale także i pracownika czy wolontariusza). Nowe przepisy, jak się wydaje, pozwaląją na procedowanie wobec organizacji niezależnie od etapu postępowania przeciwko osobie fizycznej-sprawcy, nawet jeśli nie zostało ono wszczęte lub jest zawieszone. To organ prowadzący postępowanie będzie samodzielnie oceniał, czy doszło do popełnienia czynu zabronionego przez osobę fizyczną oraz czy zachodzą przesłanki odpowiedzialności podmiotu zbiorowego.

Na poziomie parlamentarnym

Ustawa o pożytku. 2 lipca Komisja do spraw Petycji przekazała petycję OFOP-u w sprawie zmiany ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2025 r. poz. 1338 ze zm.) (Kliknij) dotyczącą reformy zlecania zadań (Kliknij) do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny.

Komentarz: To dobra wiadomość. Gdyby nasza petycja została skierowana do podkomisji stałej do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi, byłaby szansa na rzeczową dyskusję. Przypomnijmy, podobną sytuację mieliśmy już w roku 2009 (Kliknij) i 2015 (Kliknij), gdy analogiczna podkomisja, zawsze pod kierunkiem posła Tadeusza Tomaszewskiego, prowadziła taką rzeczową i dla organizacji zawsze korzystną debatę.

Ustawa o pożytku 2. Ustawa o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych (Kliknij), po spotkaniach Komisji Praw Człowieka i Praworządności 7 lipca (Kliknij) i 8 lipca (Kliknij), na posiedzeniu Senatu (Kliknij) została przyjęła bez poprawek .

Komentarz: Dzięki senatorowi Piotrowi Masłowskiemu po raz kolejny podjęto problem daty 24 kwietnia jako dnia społeczeństwa obywatelskiego. Jednak znów – tak jak w Sejmie – nie było jednomyślności (64 głosów za i 28 wstrzymujących). Przypomnijmy, że ostatnie głosowania dotyczące organizacji pozarządowych w kwestii uproszczonej rejestracji i możliwości spotkań za pomocą środków elektronicznych nie budziły takich wątpliwości. Jednak tym, co najbardziej smuci, gdy kończy się ten proces legislacyjny, jest brak świadomości, solidarności i determinacji w sektorze pozarządowym. Ta zmiana jest PR-owym zwycięstwem obecnej władzy, ale może się też okazać zwycięstwem pyrrusowym, bo organizacje szybko się przekonają, że z tą nowelizacją lepiej nie będzie.

Ustawa o pożytku 3. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Kliknij) jest w konsultacjach. Wnioskodawcą jest grupa posłów PSL-TD, a sam projekt dotyczy „ustanowienia ustawowej podstawy do zlecania przez ministra właściwego do spraw zagranicznych realizacji zadań Fundacji >>Pomoc Polakom na Wschodzie<< im. Jana Olszewskiego, zapewnienia corocznej dotacji celowej w wysokości nie niższej niż 30 mln zł, możliwości finansowania zarówno realizowanych projektów, jak i kosztów niezbędnych do funkcjonowania Fundacji związanych z wykonywaniem powierzonych zadań”.

Komentarz: Właściwie nie wiadomo, jak to skomentować. Trzecia Droga, która w rządzie w praktyce odpowiada (niestety) za pożytek publiczny, próbuje dodatkowo „ręcznie” sterować środkami publicznymi. Dodajmy, że to kolejny pomysł koalicji PSL-TD, po ustawie o klubach seniora (Kliknij) i zespołach ludowych (Kliknij), na demontaż systemu na rzecz konkretnych grup beneficjentów.

Podkomisje stałe
- Podkomisja do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi (PSR02S) na 14 lipca zaplanowała posiedzenie, na którym zapowiada rozpatrzenie projektu planu pracy Podkomisji na okres od 1 lipca do 31 grudnia 2026 r. i informację na temat Rządowego Programu Wsparcia Organizacji Pozarządowych na rok 2026 – „Moc Małych Społeczności”.
- Podkomisja do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi, samorządowymi i związkami zawodowymi (ENM05S) – na spotkaniu 2 lipca (Kliknij) rozmawiano na temat wolontariatu w ogóle. Komentarz: Zadziwia brak głosu organizacji pozarządowych.
- Podkomisja do spraw udziału i roli społeczeństwa obywatelskiego w wymiarze sprawiedliwości oraz społecznej kontroli prokuratury (SPC01S) – nie ma zaplanowanych spotkań.
Zespoły parlamentarne
- Parlamentarny Zespół ds. Organizacji Pozarządowych i Społeczeństwa Obywatelskiego (Kliknij) – nie ma zaplanowanych spotkań.
- Parlamentarny Zespół ds. Rozwoju Ekonomii Społecznej (Kliknij) – nie ma zaplanowanych spotkań.
- Parlamentarny Zespół ds. Dialogu Obywatelskiego (Kliknij) planuje spotkanie 31 lipca na temat… „Bariery rozwojowe mikro-, małych i średnich firm w Polsce. Rozmowa o najważniejszych barierach dla rozwoju przedsiębiorczości w Polsce”?

W procesie rzeczniczym

Zlecanie zadań. Z uwagi na przekazanie petycji OFOP-u do Komisji Komisja Polityki Społecznej i Rodziny wysłany został wniosek (Kliknij) o podjęcie prac legislacyjnych nad zgłoszonymi propozycjami.

Konsultacje środowiskowe. Zakończyliśmy zbieranie uwag do naszego pomysłu na lepsze wspieranie aktywności obywatelskiej przez jednostki samorządowe (Kliknij). Wyniki i dalsze kroki już wkrótce.

Czekamy od:
- 11 czerwca 2024 na I czytanie komisyjnego projektu ustawy o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która miała zagwarantować środki finansowe na funkcjonowanie wojewódzkich społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych i powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych (Kliknij).
- 1 stycznia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie województwa (UD219) dotyczącego rad kobiet.
- 20 lutego na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (UD294), który wprowadza m.in. definicję usług społecznych.
- 7 kwietnia na wyniki kolejnych konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw (UD116) dotyczącego zwolnienia organizacji z podatku CIT – jak się dowiadujemy (patrz wyżej), ważą się w tej chwili losy tej ustawy.
- 13 kwietnia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa (UC138), do której OFOP złożył swoje uwagi (Kliknij).
- 30 kwietnia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (UD315).
- 25 maja czekamy na podsumowanie konsultacji publicznych projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (Klkinij), który budził obawy części organizacji w zakresie 1,5% PIT.
- 16 czerwca czekamy na informacje o uwagach organizacji do Strategii Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (Kliknij).

Dzieje się

Po spotkaniu w KPRM-ie. Jak pisaliśmy ostatnio (Kliknij), odbyły się spotkania w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów dotyczące problemów organizacji pozarządowych. Po spotkaniu na ręce sekretarza stanu i Zastępca Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Grzegorza Karpińskiego przesłane zostały wypracowane przez organizacje propozycje noweli zasad zlecania zadań przez organizację z informacją, „że przedstawione przez nas propozycje nowelizacji Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie ograniczają się do Rozdziału 2 i nie są tożsame z założeniami, jakie Departament Społeczeństwa Obywatelskiego KPRM zgłosił do wpisania do wykazu prac rządowych. Sformułowane przez Departament propozycje nie były dyskutowane w środowisku pozarządowym i niektóre z nich budzić mogą obawy i zastrzeżenia co do ich konsekwencji dla funkcjonowania organizacji pozarządowych”.

Komentarz: Przekazane propozycje to te, które były wypracowane przez Grupę ds. uproszczeń przy Przewodniczącym Komitetu ds. Pożytku Publicznego i wsparte przez Radę Działalności Pożytku Publicznego będącą ciałem doradczym Przewodniczącego, a także te złożone jako petycja w Sejmie. Może jednak głosy organizacji trafiające do Ministra Grabca jako Przewodniczącego zyskają na znaczeniu, gdy trafią do niego jako Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów?

Przekształcenia. Grupa robocza do spraw uproszczeń prawnych dla organizacji pozarządowych doczekała się odpowiedzi Ministerstwa Sprawiedliwości (Kliknij) w sprawie propozycji uregulowania zasad łączenia się i przekształcania organizacji pozarządowych, w szczególności stowarzyszeń, fundacji i spółdzielni socjalnych. Jest też ustosunkowanie się Departamentu Społeczeństwa Obywatelskiego do tej odpowiedzi (Kliknij).

Komitet ds. Pożytku Publicznego. Pojawiło się uzupełnienie protokołu z posiedzenia KPP (Kliknij), w którym „Ministerstwo Finansów przekazało stanowisko, zgodnie z którym prace nad wytycznymi dla organów Krajowej Administracji Skarbowej mają być prowadzone wyłącznie z udziałem przedstawicieli Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Ponadto wskazano, że działalność Zespołu Roboczego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego do spraw podatku VAT od dotacji dla organizacji pozarządowych została zakończona uchwałą nr 2/2026 Komitetu do spraw Pożytku Publicznego z dnia 9 marca 2026 r., co uniemożliwia udział jego byłych członków w opracowywaniu przedmiotowych rekomendacji (Kliknij).

Komentarz: To bardzo symptomatyczna zmiana, wiele mówiąca o tym, jak Ministerstwo Finansów traktuje dialog obywatelski.

RDPP. Rada przyjęła m.in. uchwałę:
- w sprawie Stanowiska Rządu do Komunikatu Komisji Europejskiej ws. Strategii UE na rzecz walki z ubóstwem: przeciwdziałanie i zapobieganie ubóstwu od dzieciństwa po starość (Kliknij), w którym stwierdza się m.in.: „Organizacje społeczeństwa obywatelskiego, w tym organizacje zajmujące się bezpośrednio zwalczaniem ubóstwa, jak i organizacje rzecznicze, strażnicze i sieciowe, jak również partnerzy społeczni, powinny odgrywać kluczową rolę we wdrażaniu strategii oraz monitoringu jej wdrażania zarówno na poziomie Unii Europejskiej, jak i na poziomie państw członkowskich”.

Temat do dyskusji

Czy wiesz, że…

1422 – W Niepołomicach 23 listopada król Władysław Jagiełło wydał akt prawny nazywany czasem statutem niepołomickim, który zawiera sformułowanie:

Item omnes fraternitates mechanicorum et alie quecunque, cum in dampnum et incomodum Reipublice vergere videantur, cassari debent, anullari et deleri (Wszystkie związki rzemieślnicze i jakiekolwiek inne, ponieważ uważa się, że obracają się na szkodę i uszczerbek Rzeczypospolitej, mają być zniesione, unieważnione i skasowane).

Od dawna trwa spór o znaczenie tego przepisu. Część historyków widzi w nim próbę likwidacji cechów rzemieślniczych, inni uważają, że określenie fraternitates mechanicorum odnosiło się przede wszystkim do zmów gospodarczych lub porozumień cenowych, a nie do samych organizacji cechowych. Tę drugą interpretację wzmacnia fakt, że cechy w następnych latach funkcjonowały nadal bez widocznych zakłóceń.

Można przypuszczać, że ustawodawca próbował przeciwdziałać zjawiskom postrzeganym jako przyczyny wzrostu cen, takim jak zmowy kupieckie czy monopolistyczne praktyki handlowe. Niezależnie jednak od przyjętej interpretacji – statut nie przyniósł wyraźnych rezultatów. Jeżeli jego celem była likwidacja cechów, pozostał w praktyce martwym prawem. Jeżeli natomiast miał ograniczyć drożyznę i nadużycia rynkowe, również okazał się nieskuteczny. Świadczy o tym choćby uchwalenie już rok później, w statucie warckim z 1423 r., tzw. taks wojewodzińskich, czyli urzędowych cen maksymalnych na niektóre produkty rolne, a następnie rozszerzanie tej regulacji również na część wyrobów miejskich.

W szerszej perspektywie przepisy z lat 1422-1423 można uznać za jeden z pierwszych przejawów narastającego napięcia między interesami stanu szlacheckiego a gospodarką miejską. Choć nie były one jeszcze elementem spójnej polityki ograniczania miast, zapowiadały kierunek zmian, który w XV i XVI wieku doprowadził do stopniowego osłabienia politycznej i gospodarczej pozycji mieszczaństwa w Królestwie Polskim.

——-–——————-

Jeszcze nie zapisałeś się na Biuletyn #prosteNGO? Możesz to zrobić poniżej!
*Chcesz się podzielić informacjami lub komentarzami? Prześlij je na [email protected]