Biuletyn #prosteNGO – 17-31 maja 2026 r.

Biuletyn #prosteNGO ma służyć wymianie informacji na temat tego, co się dzieje w procesie stanowienia prawa dla NGO i w procesach rzeczniczych na jego rzecz. Zachęcamy chętne osoby i instytucje do współpracy. Biuletyn dostarcza faktów i tez do środowiskowej dyskusji.

SPIS TREŚCI

1. W SKRÓCIE

1. W planach legislacyjnych (Ciągle bez wpisu)
2. W procesie legislacyjnym
   • Na poziomie rządowym (Strategia Rozwoju Kraju, MMS-y)
   • Na poziomie parlamentarnym (Ustawa o pożytku, Zespoły ludowe, AntySlapp, Spółdzielnie uczniowskie, Darowizny dla powodzian, Podkomisje stałe, Zespoły parlamentarne)
3. W procesie rzeczniczym (Zwiększenie roli organizacji w budowaniu odporności, Konsultacje środowiskowe, Czekamy)
4. Dzieje się (Komitet ds. Pożytku Publicznego, Grupa robocza ds. filantropii, Badania odporności, Uchwalone, ale można odwołać, RDPP)

2. TEMATY DO DYSKUSJI

1. Czy wiesz, że… (1808)

W skrócie

W planach legislacyjnych

• Ciągle bez wpisu. Od miesięcy czekamy na wpisy do wykazu prac legislacyjnych rządu zapowiadanych głośno nowelizacji ustaw 1) o ekonomii społecznej, 2) o kołach gospodyń wiejskich i 3) „dużej” o działalności pożytku publicznego.

W procesie legislacyjnym

Na poziomie rządowym

• Strategia Rozwoju Kraju. Jak donosi prasa (np. Rzeczpospolita Kliknij), „Donald Tusk blokuje strategię rozwoju kraju”, a jednym z argumentów jest  kwestionowanie sensu tworzenia planów dziesięcioletnich w dobie dynamicznych zmian „geopolitycznych”, a także w obawie, „że dokument zostanie wykorzystany przez opozycję jako polityczna broń przeciwko gabinetowi poprzez wyrywanie zdań z kontekstu lub wyliczanie braków”.

Komentarz: Dlaczego to ważne z punktu widzenia organizacji pozarządowych? Przede wszystkim dlatego, że w sposób dobitny udowadnia, że większość dokumentów strategicznych jest fikcją i nijak się ma do rzeczywistości. Obecny rząd nie ma problemów z realizacją dokumentów strategicznych przyjętych przez poprzednie władze, np. „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju”, Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego 2030, czy także programów rządowych realizowanych poprzez konkursy grantowe NIW-u, co oznacza, że albo się z nimi zgadza, albo – co bardziej prawdopodobne – rzeczywista realizacja polityk publicznych jest od nich w dużym stopniu niezależna. A przypomnijmy, że obecnie jesteśmy na etapie planowania polityk (w ramach perspektywy finansowej) na lata 2028–2034! No i pytanie – jeśli średniookresowa strategia rozwoju kraju jest niepotrzebna, to czy ma jakiś sens (wynikająca z niej) rządowa strategia rozwoju społeczeństwa obywatelskiego?

• MMS-y. Super krótkie konsultacje projektu uchwały Rady Ministrów w sprawie przyjęcia programu wspierania rozwoju społeczeństwa obywatelskiego pod nazwą „Rządowy Program wsparcia organizacji pozarządowych Moc Małych Społeczności na rok 2026” zebrały stosunkowo dużo uwag w super krótkich konsultacjach (Kliknij).

Komentarz: Ogromna większość propozycji została oznaczona zapisem „nie uwzględniono”. Pytanie, czy oznacza to brak realizmu po stronie zgłaszających uwagi, czy raczej braki programu w odpowiedzi na rzeczywiste potrzeby? O, jakże brakuje niezależnej instytucji, która by oceniała realizację i rzeczywisty wpływ polityk rządu.

Na poziomie parlamentarnym

• Ustawa o pożytku. Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych (druk nr 2597) skierowano do I czytania w Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych

• Zespoły ludowe. Znamy wyniki konsultacji poselskiego projektu ustawy o zespołach ludowych, który dotyczy określenia organizacji i formy wsparcia zespołów ludowych działających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (Kliknij).

Komentarz: Co do wyników konsultacji, to nie są one chyba jednoznaczne. Na pytanie „Czy według Pani/Pana przyjęcie tej ustawy jest potrzebne?” 19 głosów (34,5%) było zdecydowanie na tak, a 12 (21,8%) zdecydowanie na nie. Jednak już na pytanie „Czy akceptuje Pani/Pan rozwiązania zawarte w projekcie ustawy?” 27 osób (49,1%) odpowiedziało zdecydowanie nie, a tylko 8 (14,5%) zdecydowanie tak. Ogółem wzięło udział w konsultacjach 55 osób, co też chyba coś znaczy.

• AntySlapp. Sejm przyjął poprawki zgłoszone przez Senat w ustawie o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej (Druk nr 2488).

• Darowizny dla powodzian. Senat nie wniósł poprawek do ustawy o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn (druk nr 2489).

• Spółdzielnie uczniowskie. Sejm przyjął ustawę o zmianie ustawy – Prawo oświatowe (druk nr 1650) dotyczącą spółdzielni uczniowskich. Za głosowało 235 posłów i posłanek, przeciw 2, wstrzymało się 188.

• Podkomisje stałe
  • Podkomisja do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi (PSR02S) na posiedzeniu 26 maja (Kliknij) wysłuchała informacji na temat sytuacji Osiedla Jazdów w Warszawie.
  • Podkomisja do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi, samorządowymi i związkami zawodowymi (ENM05S) nie ma zaplanowanych spotkań.
  • Podkomisja do spraw udziału i roli społeczeństwa obywatelskiego w wymiarze sprawiedliwości oraz społecznej kontroli prokuratury (SPC01S) 28 maja wysłuchała informacji Ministra Sprawiedliwości na temat działań podejmowanych w celu poprawy warunków funkcjonowania ławników sądowych (Kliknij).
• Zespoły parlamentarne
  • Parlamentarny Zespół ds. Organizacji Pozarządowych i Społeczeństwa Obywatelskiego (Kliknij) nie ma zaplanowanych spotkań.
  • Parlamentarny Zespół ds. Rozwoju Ekonomii Społecznej (Kliknij) nie ma zaplanowanych spotkań.
  • Parlamentarny Zespół ds. Dialogu Obywatelskiego (Kliknij) planuje 8 czerwca spotkanie w dwu sprawach: 1) Fundusz Młodzieżowy – rola i znaczenie. 2) Jak skutecznie wnioskować o środki, nawet nie będąc organizacją pozarządową?

W procesie rzeczniczym

• Zwiększenie roli organizacji w budowaniu odporności. Potrzebne jest ustawowe wzmocnienie roli organizacji w budowaniu odporności, tworzenia warunków dla lepszego przygotowania systemów ochrony ludności i obrony cywilnej, m.in. poprzez jasne zasady finansowania. Proponujemy propozycje rozwiązań wraz z uzasadnieniem (Kliknij).

Propozycja: Zgodnie z ustawą o finansach publicznych dotacje mogą być udzielane jedynie na podstawie trybów wynikających z ustaw. Takie tryby określa wspomniana ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ale także np. ustawa z dnia 11 września 2015 r. o zdrowiu publicznym czy ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Rozwiązaniem opisanego wyżej problemu byłoby zatem zapisanie w ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej odrębnego trybu dotacyjnego polegającego na bezpośrednim przekazaniu dotacji organizacji pozarządowej na podstawie zawartego z nią porozumienia lub decyzji administracyjnej podjętej przez organ ochrony ludności. Dla zachowania przejrzystości finansowania porozumienia i decyzje określające zakres zadań organizacji, jak też decyzje o udzieleniu dotacji, powinny być publikowane w Biuletynie Informacji Publicznej

• Konsultacje środowiskowe. Czy jest pomysł na lepsze wspieranie aktywności obywatelskiej przez jednostki samorządowe? Pytamy Was o zdanie: (1) Czy samorządy powinny tylko zlecać NGO-som zadania, czy również móc wspierać aktywność obywatelską? (2) Jak powinna działać inicjatywa lokalna? Ciągle czekamy na Wasze opinie lub po prostu głosy poparcia (Kliknij).

• Czekamy od:
  • 11 czerwca 2024 na I czytanie komisyjnego projektu ustawy o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która miała zagwarantować środki finansowe na funkcjonowanie wojewódzkich społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych i powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych (Kliknij).
  • 5 maja 2025 na projekt ustawy o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (UD233), który m.in. „organizacjom pozarządowym prowadzącym działalność statutową z zakresu ochrony przyrody zapewnia możliwości wykonywania prawa pokrzywdzonego”.
  • 1 stycznia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie województwa (UD219) dotyczącego rad kobiet.
  • 30 stycznia na wyniki konsultacji dokumentu „Program regulacyjny na lata 2026-2028” (ID248). Komentarz: Na wszelki wypadek wysłaliśmy zapytanie o wyniki konsultacji.
  • 20 lutego na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (UD294), który wprowadza m.in. definicję usług społecznych.
  • 7 kwietnia na wyniki kolejnych konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw (UD116) dotyczącego zwolnienia z podatku CIT „dochodów podatników, z zastrzeżeniem ust. 1c, których celem statutowym jest działalność w zakresie określonym w art. 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie – w części przeznaczonej na te cele”.
  • 13 kwietnia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa (UC138), do której OFOP złożył swoje uwagi (Kliknij).
  • 30 kwietnia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (UD315).
  • 6 maja na rozpatrzenie petycji OFOP-u w sprawie zmiany ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2025 r. poz. 1338 ze zm.) (Kliknij) dotyczącej wprowadzenia nowych trybów zlecania zadań.

Dzieje się

• Komitet ds. Pożytku Publicznego. 18 maja 2026 roku w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów odbyło się posiedzenie Komitetu do spraw Pożytku Publicznego (czekamy na sprawozdanie), który pomiędzy posiedzeniami (w trybie obiegowym z uwagi na brak quorum na poprzednim spotkaniu) przyjął uchwały:
  • w sprawie przyjęcia opinii do Sprawozdania z prac zespołu roboczego ds. VAT od dotacji dla organizacji pozarządowych (sama opinia – Kliknij),
  • w sprawie przyjęcia opinii do Sprawozdania z wykonania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie za lata 2018 i 2019,
  • w sprawie przyjęcia Planu pracy Komitetu do spraw Pożytku Publicznego na rok 2026.

• Grupa robocza ds. filantropii. 26 maja odbyło się czwarte spotkanie grupy roboczej ds. rozwoju filantropii, grupy powołanej z inicjatywy Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW-CRSO) i Forum Darczyńców. Ekspertki i eksperci tym razem wypracowali rekomendacje dotyczące narracji, tego, jak o filantropii powinno się mówić, jakie zasady komunikacji pomagają upowszechniać temat filantropii. Zebrano też postulaty dotyczące edukacji, która powinna przygotowywać obywatelki i obywateli do ich finansowego zaangażowania społecznego. Ważną kwestią strategiczną omawianą na spotkaniu była też potrzeba badań i systematycznego zbieranie danych dotyczących filantropii. Prace trwają (informuje Agata Tomaszewska).

• Badania odporności. Na prośbę badaczy przekazujemy zaproszenie: Zwracamy się do Państwa z wielką prośbą o wparcie badań naukowych w postaci odpowiedzi na kilka pytań zawartych w formularzu online. Badania, o których mowa, są prowadzone w ramach międzynarodowego projektu badawczego pt. „Odporne Społeczeństwo Obywatelskie” (Resilient Civil Society). Naszym celem jest lepsze zrozumienie, w jaki sposób różne podmioty – w szczególności różnego rodzaju organizacje pozarządowe – reagują na trudne okoliczności, takie jak kryzysy lub nagłe zdarzenia, np. klimatyczne, wojna w Ukrainie, zmiana polityczna lub w zakresie praworządności, czy kryzys ekonomiczny. Pytania dotyczą kwestii związanych z działalnością publiczną, rzeczniczą oraz działaniami organizacyjnymi, podejmowanymi w obliczu zmieniających się okoliczności (wyzwań, kryzysów). Niezależnie od tego, czy organizacja doświadczyła poważnych zakłóceń, czy po prostu dostosowywała się do codziennych zmian, Państwa perspektywa ma dla nas ogromne znaczenie. Stąd nasza ogromna prośba o wypełnienie – krótkiego – formularza (Kliknij). Badania mają charakter ilościowy i są całkowicie anonimowe. Jest to kontynuacja badań podjętych w 9 państwach Europy Zachodniej; w chwili obecnej poszerzamy je o cztery kolejne państwa z naszego regionu, w tym Polskę. Więcej szczegółów na temat badań (Kliknij). Wyniki badań przyczynią się do pogłębionej analizy odporności organizacyjnej oraz pomogą nam opracować bezpłatne i praktyczne narzędzia wspierające organizacje w radzeniu sobie z niepewnością i zmianą.

• Uchwalone, ale można odwołać. Osoby członkowskie „instytucji i stowarzyszeń reprezentujących polskie środowisko archeologiczne” stanowczo domagają się powstrzymania wejścia w życie, z dniem 1 stycznia 2027 r., nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2024.647) (Kliknij).

Komentarz: Po przeciwnej stronie sporu też są osoby członkowskie innych organizacji, które od lat zabiegają o liberalizację prawa do prowadzenia poszukiwań. W 2023 roku wydawało się, że wygrali. Oto Sejm przyjął nowelizację z dnia 13 lipca 2023 r., ale z datą wejścia w życie ustawy wyznaczoną na 1 maja 2024 r. I wydarzyło się coś ciekawego. Oto w 2024 roku Sejm przesunął ten termin  na 1 maja 2025 r., a w 2025 na… 1 stycznia 2027 r. Jak widać, nie wystarczy tylko prawa uchwalić, trzeba też przypilnować, aby weszło w życie.

• RDPP. Jest już informacja (Kliknij) z XI posiedzenia plenarnego Rady Działalności Pożytku Publicznego VIII kadencji. Ale też informacja na ngo.pl („Ministerstwo Finansów przeciwne rozwojowi zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego. Relacja z majowego posiedzenia RDPP” Kliknij) oraz głosy Tomka Schimanka „Organizacje pozarządowe oczekują zmian w zlecaniu zadań publicznych” (Kliknij) i Piotra Drygały „Zamiast systemowej rewolucji – kosmetyka. Czy parlament uratuje ustawę o pożytku publicznym?” (Kliknij). Rada przyjęła też uchwały, m.in.
  • w sprawie opinii Rady Działalności Pożytku Publicznego dotyczącej projektu ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw (Kliknij), opiniując negatywnie propozycję zmiany art. 3 ust. 3 pkt 4 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (udppw), przewidzianą w art. 7 projektu ustawy (UDER49);
  • w sprawie opinii Rady Działalności Pożytku Publicznego dotyczącej projektu „Rządowego Programu wsparcia organizacji pozarządowych Moc Małych Społeczności na rok 2026″ (Kliknij). Opinia pozytywna;
  • w sprawie zmiany tłumaczenia definicji organizacji pozarządowej w polskiej wersji językowej Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2024/2509 z dnia 23 września 2024 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii (Kliknij). RDPP proponuje definicję: „organizacja pozarządowa” oznacza dobrowolną, niezależną od władz publicznych organizację nienastawioną na zysk, która nie jest partią polityczną ani związkiem zawodowym;
  • w sprawie projektu ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej (Kliknij). Rada 19 maja „negatywnie opiniuje rządowy projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej w obecnym brzmieniu. Rada jednocześnie apeluje o wprowadzenie na etapie prac parlamentarnych poprawek”. Komentarz: Szkoda tylko, że Sejm przyjął tę ustawę 15 maja…;
  • w sprawie wzmocnienia rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność (RLKS), Lokalnych Strategii Rozwoju oraz roli Lokalnych Grup Działania w kontekście przyszłości polityki spójności Unii Europejskiej, strategii „Right to Stay” oraz „Generation Renewal” (Kliknij). Tu „Rada wskazuje, że rozwój lokalny kierowany przez społeczność (RLKS), realizowany za pośrednictwem Lokalnych Grup Działania wdrażających Lokalne Strategie Rozwoju, jest jednym z najbardziej skutecznych mechanizmów wzmacniania kapitału społecznego, aktywności obywatelskiej, przedsiębiorczości lokalnej oraz odporności społeczności wiejskich”;
  • w sprawie projektu ustawy o zespołach ludowych (Kliknij), tu z kolei Rada „negatywnie opiniuje projekt ustawy oraz rekomenduje odstąpienie od dalszych prac legislacyjnych nad projektem”.

Temat do dyskusji

Czy wiesz, że…

1808 – przyjęta została Ordynacja dla wszystkich miast monarchii pruskiej (Ordnung für sämtliche Städte der preußischen Monarchie“) z 19 listopada, która wprowadzała nowy model samorządu miejskiego. Miasta we wschodnich prowincjach Prus aż do okresu reform były bezpośrednio kontrolowane przez państwo. Tam, gdzie nominalnie istniały jeszcze organy samorządowe, miały one niewielki wpływ albo były całkowicie pozbawione realnego znaczenia. Dotyczyło to, podkreślmy, również polskich miast, np. na Śląsku i Pomorzu, a po 1815 roku także tych, które na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego znalazły się ponownie pod panowaniem pruskim. Nowe prawo zarówno zniosło pozostałości feudalnej autonomii miast z ich stanowo-korporacyjną autonomią i różnorodnością, jak i – przynajmniej na czas jakiś – ograniczało bezpośrednie zarządzanie miastami przez państwową biurokrację, charakterystyczne dla późnego absolutyzmu pruskiego. Celem było tu uruchomienie aktywności obywatelskiej koniecznej do odbudowania państwa pruskiego („rewolucja odgórna”) po klęsce z Napoleonem, poprzez włączenie warstw posiadających majątek i status miejski w zarządzanie lokalne. Oznaczało to ostateczne odebranie cechom funkcji politycznych oraz osłabienie dominacji tradycyjnych elit patrycjuszowskich na rzecz szerszej warstwy właścicieli nieruchomości, kupców, przedsiębiorców i zamożnych rzemieślników spełniających kryteria majątkowe, wyłanianej na podstawie cenzusu majątkowego. Dawny system, w którym cechy i patrycjat współtworzyły władzę, został zastąpiony wyraźnym rozdziałem między obywatelami posiadającymi prawa polityczne a resztą mieszkańców (robotnikami, służbą, ludnością najemną), którzy zostali wyłączeni z życia politycznego, choć pozostali pełnoprawnymi podmiotami prawa cywilnego. Jednocześnie miasta zostały silniej włączone w strukturę państwa pruskiego: uzyskały samorząd w sprawach lokalnych (budżet, szkoły, opieka, policja), ale już pod ścisłym nadzorem administracji państwowej, która kontrolowała legalność decyzji i kluczowe nominacje.

Komentarz: Warto dodać, że reformy pruskie i reformy w sąsiednim Księstwo Warszawskie zmierzały do podobnego celu – budowy nowoczesnego państwa i likwidacji dawnych struktur stanowych – ale realizowały go w odmienny sposób. W Księstwie Warszawskim przyjęto rozwiązania wzorowane na modelu francuskim. Władze miejskie nie były reprezentacją lokalnej wspólnoty, lecz częścią jednolitej administracji państwowej. Burmistrzowie byli mianowani przez władzę centralną, a samorząd miał znacznie słabszy charakter niż w Prusach. Francuski model kładł nacisk na równość obywateli wobec prawa i sprawność administracji. Można więc powiedzieć, że na początku XIX wieku na ziemiach polskich ścierały się dwa odmienne wzorce nowoczesności administracyjnej. Model pruski budował samorząd pod nadzorem państwa, natomiast model francusko-warszawski tworzył administrację lokalną będącą częścią scentralizowanego aparatu państwowego. W późniejszym rozwoju ziem polskich oba te wzorce pozostawiły trwały ślad: tradycja samorządowa silniej rozwijała się w zaborze pruskim, podczas gdy w Królestwie Polskim większą rolę odgrywała administracja rządowa.

——-–——————-

Jeszcze nie zapisałeś się na Biuletyn #prosteNGO? Możesz to zrobić poniżej!
*Chcesz się podzielić informacjami lub komentarzami? Prześlij je na [email protected]