Biuletyn #prosteNGO – 23 lutego-8 marca 2026 r.

Biuletyn #prosteNGO ma służyć wymianie informacji na temat tego, co się dzieje w procesie stanowienia prawa dla NGO i w procesach rzeczniczych na jego rzecz. Zachęcamy chętne osoby i instytucje do współpracy. Biuletyn dostarcza faktów i tez do środowiskowej dyskusji.

SPIS TREŚCI

1. W SKRÓCIE

1. W planach legislacyjnych (Ciągle bez wpisu)
2. W procesie legislacyjnym
   • Na poziomie rządowym (AntySLAPP, Ustawa o pożytku, Ochrona ludności, Darowizny dla powodzian, Budżety partycyjne)
   • Na poziomie parlamentarnym (Podkomisje stałe, Zespoły parlamentarne, Moc małych społeczności zagrożona? Organizacje altruizmu danych)
3. W procesie rzeczniczym (S24 na ostatniej prostej, Czekamy)
4. Dzieje się (Indeks codziennej demokracji lokalnej, Grupa robocza ds. filantropii, Analiza czy pobożne życzenia?)

2. TEMATY DO DYSKUSJI

1. Wsad do strategii rozwoju społeczeństwa obywatelskiego
2. Czy wiesz, że… (1506)

W skrócie

W planach legislacyjnych

• Ciągle bez wpisu. Od miesięcy czekamy na wpisy do wykazu prac legislacyjnych rządu zapowiadanych głośno nowelizacji ustaw o ekonomii społecznej, kołach gospodyń i ostatnio o tej „większej” o pożytku.

W procesie legislacyjnym

Na poziomie rządowym

• AntySLAPP. 25 lutego Komitet do Spraw Europejskich przyjął „Projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej (UC94)” wraz z protokołem rozbieżności uwzględniającym uwagi Ministra Klimatu i Środowiska oraz Prezesa Rządowego Centrum Legislacji. Komitet rekomendował rozpatrzenie projektu ustawy wraz z protokołem rozbieżności Stałemu Komitetowi Rady Ministrów, po przedłożeniu przez Ministra Sprawiedliwości.

Komentarz: Nadal nie ma, lub trudno je znaleźć, stanowiska wobec uwag zgłoszonych w konsultacjach.

• Ustawa o pożytku. Trwają prace nad projektem ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych (UD240).

Komentarz: Ponoć, to informacja podana na zespole ds. zlecania zadań Rady Działalności Pożytku Publicznego, jest już nowy projekt (autopoprawka), ale i… nowe zastrzeżenia Ministerstwa Finansów. Na razie jednak nic na stronie Rządowego Centrum Legislacji się nie pojawiło

• Ochrona ludności. Projekt ustawy o zmianie ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (UD317) trafił do Sejmu.

Komentarz: Zadziwiające, że żadna z organizacji pozarządowych nie zgłosiła uwag w konsultacjach, choć – jak udowadnia spotkanie podkomisji do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi (Kliknij) – mają wiele uwag do tej ustawy. Więcej. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji nie jest przeciwne tym postulatom. Wiele organizacji mówi o ochronie ludności, pytanie, która z nich systematycznie przygląda się procesowi stanowienia i prawa i – dla przykładu – zadba, by w parlamencie zgłoszono poprawkę dotyczącą umożliwienia samorządom zawierania porozumień z organizacjami pozarządowymi, bo z biznesem już mogą.

• Darowizny dla powodzian. Projekt z dnia 6 lutego 2026 r. ustawy o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn (UD351) dotyczący darowizn dla powodzian trafił na Komisję Prawniczą

Komentarz: Nadal nie ma łatwo dostępnych odniesień do zgłoszonych w konsultacjach uwag, do projektu, który był tak pilny, że konsultacje trwały 7 dni. Przypomnijmy, że „Skrócony termin do zgłoszenia uwag podyktowany jest wąskim zakresem projektowanej regulacji, której przedmiotem jest przedłużenie okresu obowiązywania zwolnienia od podatku darowizn otrzymanych na cele usunięcia skutków powodzi z września 2024 r. oraz potrzebą jak najszybszego uregulowania sytuacji prawno-podatkowej osób poszkodowanych w wyniku tej powodzi”.

• Budżety partycyjne. Są już uwagi Przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego do projektu ustawy o likwidacji barier utrudniających funkcjonowanie jednostek samorządu terytorialnego (UD309): „w związku z pominięciem w rozdzielniku Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego, proszę przyjąć następujące uwagi do ww. projektu. Mając na uwadze proponowane zmiany, w szczególności dot. ustaw regulujących działalność jednostek samorządu terytorialnego, proponuje się uwzględnienie w przedmiotowym projekcie ustawy regulacji zmieniającej zasady realizacji budżetu obywatelskiego. Charakter proponowanych zmian nie tylko wpisuje się w zakres przedmiotowy oraz cel projektu ustawy, ale także realizuje pożądany przez samorządowców kierunek zmian” (Kliknij).

Na poziomie parlamentarnym

• Podkomisje stałe
  • 12 marca planowane jest spotkanie podkomisji do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi (PSR02S). Zapowiedziano informację na temat 1) potrzeby poszerzenia zakresu kompetencji rad działalności pożytku publicznego oraz wprowadzenia obligatoryjnego wyboru przedstawicieli strony pozarządowej przez organizacje pozarządowe, 2) konieczności gruntownych i kompleksowych zmian ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów zlecania zadań publicznych organizacjom pozarządowym, 3) na temat stanu prac nad rządowym projektem nowelizacji ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie
  • Podkomisja do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi, samorządowymi i związkami zawodowymi (ENM05S) nie ma zaplanowanych spotkań.
  • Podkomisja do spraw udziału i roli społeczeństwa obywatelskiego w wymiarze sprawiedliwości oraz społecznej kontroli prokuratury (SPC01S) nie ma zaplanowanych spotkań.
• Zespoły parlamentarne
  • Parlamentarny Zespół ds. Organizacji Pozarządowych i Społeczeństwa Obywatelskiego  (Kliknij) nie ma zaplanowanych spotkań.
  • 24 lutego Parlamentarny Zespół ds. Dialogu Obywatelskiego (Kliknij) odbył posiedzenie
    „Bezrobocie wśród młodych – kontynuacja tematu podjętego na posiedzeniu zespołu w dniu 9 stycznia br.” (Kliknij). Równocześnie na 13 kwietnia  planowana jest prezentacja Rady Dialogu z Młodym Pokoleniem IV kadencji oraz dyskusja na temat jej roli i zadań.

• Moc małych społeczności zagrożona? Posłanka Agnieszka Buczyńska na posiedzeniu Sejmu: „Trzymam priorytety Rady Ministrów. Tutaj w punkcie 46. jest wspieranie lokalnych organizacji obywatelskich w małych
  i średnich miejscowościach. Docierają do nas niepokojące informacje, że mimo przygotowania projektu w ramach prac rządowych podejmowane są działania uniemożliwiające dalsze procedowanie lub brak jest działań sprzyjających realizacji założeń. Dotyczy to m.in. programu wieloletniego >>Moc małych społeczności<< (…) Panie Ministrze Domański! Można szukać oszczędności wszędzie, ale nie można oszczędzać na organizacjach pozarządowych. Każda inwestycja w trzeci sektor to kilkukrotna stopa zwrotu. (…) Prosimy o jak najszybsze procedowanie nad tym. Organizacje czekają na ogłoszenie konkursu”.

Komentarz: Wystąpienie byłej – przypomnijmy – Minister ds. Społeczeństwa Obywatelskiego budzi zaniepokojenie. Nie z powodu samego programu Moc małych społeczności. Tu czekamy bowiem na jakąś ewaluację pierwszej edycji, bo na razie mamy tylko deklaracje, że pomysł był dobry. Niepokoi jednak fakt próby naciskania na rząd przez osoby w Parlamencie, które są kolejnym dowodem na słabość i fasadowość Komitetu ds. Pożytku Publicznego i jego przewodniczących.

• Organizacje altruizmu danych. Uchwalony został rządowy projekt ustawy o zarządzaniu danymi (Druk nr 2060), dotyczy m.in.  organizacji „altruizmu danych”, o którym mowa w art. 23 rozporządzenia 2022/868; (Kliknij).

Komentarz: Piękne określenie organizacji altruizmu danych może być obszarem zainteresowania wielu organizacji (np. organizacji pacjenckich czy think tanków). W dyskusji na posiedzeniu Sejmu poseł Marcin Józefaciuk pytał: „Jak zostanie zagwarantowane, że opłaty za ponowne wykorzystanie danych nie staną się barierą dla małych firm, organizacji społecznych czy też start-upów?”. Z kolei posłanka Dorota Marek pytała: „W jaki sposób Ministerstwo Cyfryzacji zamierza promować ideę altruizmu danych wśród obywateli i organizacji pożytku publicznego, aby Polska stała się europejskim liderem w wykorzystywaniu danych dla wspólnego dobra?”. Czy ustawa będzie miała wpływ na sektor pozarządowy?

• Zwolnienie nagród od podatku. W Senacie krótko dyskutowano o ustawie o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (druk nr 636). Senator Artur Dunin przedstawił to krótko „ustawa jest bardzo prosta, zrównuje ona podatek od osób fizycznych… To dotyczy nagród. Szanowni Państwo, chodzi o Polski Komitet Olimpijski, Polski Komitet Paralimpijski, Polski Związek Sportu Niesłyszących oraz stowarzyszenie Olimpiady Specjalne Polska. Do tej pory osoby nagrodzone przez te podmioty były zwolnione z podatku od nagród pieniężnych, jednak wszystkie nagrody materialne były opodatkowane. Ustawa zmienia tę zasadę – również nagrody materialne, rzeczowe będą zwolnione z tego podatku. Tak naprawdę to jest tylko taka zmiana – i aż taka zmiana – że nasi sportowcy nagrodzeni, medaliści nie będą płacić podatku od nagród rzeczowych. To wszystko” (Kliknij).

Komentarz: Sport zawsze cieszył się poparciem polityków. Czy jednak zwalnianie nagród dla sportowców z podatku jest dobrą decyzją? W sytuacji gdy wszelkie próby uszczuplania, nawet hipotetyczne, dochodów państwa na rzecz organizacji społecznych są traktowane jako herezja czynienie takich gestów nie jest dobrym sygnałem.

W procesie rzeczniczym

• S24 przyjęta. Na posiedzeniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (SPC) (Kliknij) przyjęto jednogłośnie poprawki Senatu (611 A) do ustawy o zmianie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (druki sejmowe nr 868, 1953). Ostatecznie w Sejmie podczas głosowania nie było głosów za (głosowano odrzucenie poprawek Senatu), choć zdarzały się głosy wstrzymujące. Ustawa trafiła ostatecznie do Prezydenta.

Komentarz: To wielki sukces długiego procesu rzeczniczego. Czekamy jeszcze na podpis Prezydenta, ale, z uwagi na zgodę ponad podziałami w tej kwestii, nie należy oczekiwać tu jakichś niespodzianek. Radość trochę osłabia długie vacatio legis (ustawa wejdzie dopiero w 2028 roku) i sposób wprowadzania i akceptowania poprawek w procesie legislacyjnym. Nie mam przekonania, że towarzyszył temu wystarczający namysł, a osoby w Senacie i Sejmie w pełni znały treść wprowadzanych poprawek.

• Czekamy od:
  • 11 czerwca 2024 na I czytanie komisyjnego projektu ustawy o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która miała zagwarantować środki finansowe na funkcjonowanie wojewódzkich społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych i powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych (Kliknij).
  • 5 maja 2025 na projekt ustawy o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (UD233), który m.in. „organizacjom pozarządowym prowadzącym działalność statutową z zakresu ochrony przyrody zapewnia możliwości wykonywania prawa pokrzywdzonego”.
  • 16 lipca 2025 na podsumowanie powołanego przez Przewodniczącą Komitetu ds. Pożytku Publicznego Zespołu ds. VAT (Kliknij).
  • 1 stycznia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie województwa (UD219) dotyczące rad kobiet.
  • 30 stycznia na wyniki konsultacji dokumentu „Program regulacyjny na lata 2026-2028” (ID248).
  • 3 lutego na rozpatrzenie w Sejmie petycji (Kliknij) w sprawie włączenia do nowelizacji zmiany trybów zlecania zadań publicznych.
  • 18 lutego na protokół z Komitetu ds. Pożytku Publicznego (Kliknij).
  • 20 lutego na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (UD294), który wprowadza m.in. definicję usług społecznych.
  • 20 lutego na podpis Prezydenta pod ustawą o zmianie ustawy o fundacjach oraz ustawy – Prawo o stowarzyszeniach (druki sejmowe nr 1808, 2047).

Dzieje się

• Indeks codziennej demokracji lokalnej. Fundacja im. Stefana Batorego zaprezentowała indeks monitorujący sposób funkcjonowania demokracji lokalnej we wszystkich gminach w Polsce w okresie pomiędzy wyborami samorządowymi (Kliknij).

Komentarz: Indeks pozwala na porównanie swojej gminy z innymi. Wystarczy na odpowiedniej mapie kliknąć w interesujący nas obszar Polski. Jedną z ciekawostek raportu jest stwierdzenie: „Zaobserwowano też niewielkie powiązanie ujemne (wzrost jednego wskaźnika idzie w parze ze spadkiem drugiego) między istnieniem jednostek pomocniczych z reprezentacją a liczbą nowo powstałych organizacji pozarządowych. Nie tworzy to jednak wyraźnego i spójnego wzoru w poszczególnych kategoriach gmin. Zależność może sugerować, że jednostki pomocnicze pełnią funkcje zbliżone do organizacji pozarządowych, a obecność jednych zmniejsza potrzebę funkcjonowania drugich”. Ciekawe czy to samo można by powiedzieć o relacji ilości organizacji pozarządowych i ilości ciał dialogu? Potwierdza się też powszechne przekonanie o niewielkim znaczeniu inicjatywy lokalnej.

• Grupa robocza ds. filantropii. Odbyło się pierwsze spotkanie zespołu ekspertów (Kliknij) powołanego z inicjatywy Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW-CRSO) i Forum Darczyńców. Jego głównym celem jest opracowanie dokumentu programowego dotyczącego rozwoju i upowszechniania filantropii w Polsce, a także jej wzmocnienie. 

• Analiza czy pobożne życzenia? Pomorska Pracownia Badań Obywatelskich przygotowała publikację „Wyzwania i potrzeby III sektora na 2026 rok” (Kliknij), będącą zbiorem tekstów, które – według wydawcy „w sposób pogłębiony i wieloperspektywiczny pokazują najważniejsze kierunki zmian, ryzyka i szanse stojące przed organizacjami społecznymi w nadchodzącym roku”.

Komentarz: Teksty, w większości przedstawicieli sektora publicznego, nie są pogłębioną analizą. Odwołują sie raczej do intuicji autorów, a nie wiedzy „opartej na faktach” (w tekście nie ma ani jednego odwołania do literatury). Wyzwania są opisane bardzo ogólnie, np.

• „Na 2026 rok potrzeba systemowych działań na rzecz lepszych standardów pracy, w tym większej ochrony praw pracowniczych, programów wsparcia kadry oraz narzędzi do budowania kultury organizacyjnej opartej na dobrostanie i równowadze”,
• „Potrzebujemy więc nie tylko czasu, ale i wsparcia – zarówno ze strony państwa, jak i większych podmiotów sektora, które mogłyby podzielić się doświadczeniem i narzędziami”,
• „Budowanie trwałych relacji opartych na zaufaniu, stabilnym finansowaniu
  i rzeczywistym dialogu stanowi dziś jedno z kluczowych wyzwań administracji
  publicznej”.

Trudno więc powiedzieć, czemu ma służyć ta publikacja, a może i szerzej, cały ten projekt sfinansowany z Narodowego Instytutu Wolności. Warto tu odnotować, że Przewodniczący Rady NIW jest autorem jednego z tekstów. ^{Korekta (9.03.26). Od Pomorskiej Pracowni Badań Obywatelskich dostaliśmy informację: „Niestety w opublikowanym pdfie na stronie https://ppbo.org/ wkradł się błąd – publikacja nie była dofinansowana z NIW. Publikacja została poprawiona. Zwracam się więc z prośbą o usunięcie tej wzmianki w komentarzu”.} 

Temat do dyskusji

Wsad do strategii rozwoju społeczeństwa obywatelskiego

Jak pisaliśmy ostatnio, rozpoczęła się dyskusja na temat roli samych organizacji w tworzeniu rządowej Strategii (wspierania) rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Ważnym elementem muszą być dotychczasowe prace. Nie ma chyba sensu zaczynać wszystkiego od początku i wyważać już otwartych drzwi. Dlatego przypominamy główne założenia „Strategicznej mapy drogowej rozwoju sektora obywatelskiego w Polsce. Trzeci sektor dla Polski” przygotowanej własnymi siłami przez sektor w latach 2013-2015 roku.

Czy wiesz, że…

1506 – wydrukowany zostaje Statut (Statuty) Łaskiego, czyli „Przesławnego Królestwa Polskiego przywileje, konstytucje i zezwolenia urzędowe oraz uznane dekrety” (Commune Incliti Poloniae regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque), pierwszy w Polsce wydany drukiem urzędowy zbiór prawa. Jednak nie było to proste zestawienie już istniejących aktów prawnych, ale także ich porządkowanie, hierarchizowanie i interpretowanie. Miało to dla ówczesnych organizacji duże znaczenie.

Statut Łaskiego wprowadził ujednolicone regulacje dla bractw i fundacji kościelnych, podnosząc ich znaczenie prawne. Przed 1506 r. bractwa mogły opierać się na zwyczajowym prawie biskupim, ale nie miały jednolitego statusu w prawie świeckim. Dzięki zapisom Łaskiego fundacje mogły dochodzić swoich praw w sądach świeckich, co jest historycznie potwierdzone np. w sprawach spornych o zapisy testamentowe między szlachtą a zakonami. Można powiedzieć, że zmienił się ich status z jedynie „pobożnego stowarzyszenia” na „podmiot publiczny”.

Łaski uporządkował wcześniejsze przywileje Kazimierza Wielkiego dotyczące martwej ręki (tzn. kumulowania majątków kościelnych), ale nadał im moc powszechnie obowiązującą. Ograniczało to możliwość przekazywania majątków, a każda nowa fundacja wymagała zgody władcy.

Co ciekawe, Statut wprowadzał też formę kontroli nad majątkiem bractw i ówczesnych szpitali. Symbolem był nakaz istnienia tzw. „skrzynki brackiej” z dwoma kluczami (analogia np. do dzisiejszych dwu podpisów na przelewie). Nadawał też prawo kontroli finansowej starostom i radom miejskim.

—————————

Jeszcze nie zapisałeś się na Biuletyn #prosteNGO? Możesz to zrobić poniżej!
Chcesz się podzielić informacjami lub komentarzami? Prześlij je na [email protected]