Biuletyn #prosteNGO – 26 stycznia – 8 lutego 2026 r.

Biuletyn #prosteNGO ma służyć wymianie informacji na temat tego, co się dzieje w procesie stanowienia prawa dla NGO i w procesach rzeczniczych na jego rzecz. Zachęcamy chętne osoby i instytucje do współpracy. Biuletyn dostarcza faktów i tez do środowiskowej dyskusji.

SPIS TREŚCI

1. W SKRÓCIE

1. W planach legislacyjnych ((Za)mała nowelizacja)
2. W procesie legislacyjnym
   • Na poziomie rządowym (Ustawa o pożytku, Ochrona ludności, CUS-y do poprawki. interesariusze związków rozwojowych)
   • Na poziomie parlamentarnym (S24 dla stowarzyszeń, Komunikacja i głosowania elektroniczne, Podkomisje stałe, Zespoły parlamentarne)
3. W procesie rzeczniczym (Petycja, Czekamy)
4. Dzieje się (SLAPP, Komitet ds. Pożytku Publicznego, RDPP)

2. TEMATY DO DYSKUSJI

1. Jak pracowano nad ustawą?
2. Czy wiesz, że… (1233)

---

W skrócie

W planach legislacyjnych

• (Za)mała nowelizacja. W cieniu tzw. „małej” nowelizacji Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (patrz dalej) toczy się dyskusja o jej rozszerzeniu (Kliknij) lub kolejnej nowelizacji (Kliknij).

W procesie legislacyjnym

Na poziomie rządowym

• Ustawa o pożytku. W ramach prac na Komitecie Stałym Rady MInistrów pojawił się materiał uzupełniający (Kliknij) dotyczacy projektu ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych (UD240). Dodajmy, że Ministerstwo Finansów podtrzymuje swoje zastrzeżenia dotyczące m.in. „wykreślenia projektowanych zmian w części dotyczącej wprowadzenia braku konieczności zapewniania środków finansowych przez organizacje pozarządowe w przypadku zlecania przez organ administracji publicznej realizacji zadań publicznych w formie wspierania wykonywania zadań publicznych” czy OSR-u, oraz wskazuje „na potrzebę dokonania ogólnej analizy dotyczącej kompleksowego wsparcia udzielanego ze środków publicznych, organizacjom pozarządowym, a w konsekwencji w tym celu zaproponowano pozostawienie jednak obowiązku przyjmowania planu prac Komitetu i przedstawiania do zatwierdzenia przez RM”.

Komentarz: Pani Wiceprzewodnicząca zwróciła się do osób członkowskich RDPP o pomoc w przekonaniu Ministerstwa Finansów do „małej” nowelizacjio, zapowiadając, któryś raz z rzędu, „dużą” nowelizację. Trochę to dziwne. Jak organizacje, i RDPP, prosiły o pokazanie projektu zanim pojawił się na stronach rżadowego centrum legislacji, nie było mowy o współpracy. Teraz, gdy, co kilkakrotnie próbowałem wykazać w Biuletynie, rzadowy projekt okazał się nie mieć, poza propagandowym, realnego znaczenia dla organizacji organizacje mają się zaangażować. Organizacje muszą sobie uświadomić, że jedynie podniesienie progów czy pozorna likwidacja wkładu własnego finansowego, nie ułatwią współpracy. Pieniędzy nie przybędzie. Co najwyżej jedne organizacje dostaną więcej, a inne mniej lub nic. Wbrew deklaracjom zresztą, to najmniejsze organizacje stracą najwięcej. Naprawdę czas wycofać się z małej nowelizacji i przygotować, razem ze środowiskiem, nowelę, która przyniesie realną zmianę przy świadomości, że pieniędzy nie przybędzie, ale można ułatwić ich pozyskiwanie.

• Ochrona ludności. Trwa nadal w rządzie dyskusja – w ramach prac nad projektem ustawy o zmianie ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (UD317) – na temat roli Przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego. Przewodniczący „podtrzymuje zgłoszoną w ramach uzgodnień uwagę do projektowanego brzmienia art. 156 ust. 4 ustawy dotyczącą konieczności przywrócenia regulacji przewidującej obowiązek uzgadniania projektu Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej z Przewodniczącym Komitetu – zgodnie z przedstawionym uprzednio uzasadnieniem…”.

• CUS-y do poprawki. Do konsultacji trafił projekt ustawy o zmianie ustawy o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych (UD294), który wprowadza m.in. definicję usług społecznych. Mają to być „działania o charakterze niepieniężnym, polegające na świadczeniu bezpośredniej pomocy, wsparcia lub opieki na rzecz osób, rodzin, grup społecznych albo ogółu mieszkańców, w celu: 1) zaspokajania podstawowych i szczególnych potrzeb życiowych; 2) wzmacniania zdolności do samodzielnego funkcjonowania i uczestnictwa w życiu społecznym; 3) zapobiegania marginalizacji, wykluczeniu społecznemu i kryzysom życiowym; 4) wspierania integracji środowisk lokalnych oraz budowanie kapitału”.

Komentarz: Jak czytamy w uzasadnieniu” „Mimo pozytywnych doświadczeń z funkcjonowania CUS w wybranych gminach, praktyka wykazała, że obecne przepisy są zbyt sztywne i nieprzystające do zróżnicowanych realiów organizacyjnych jednostek samorządu terytorialnego. Jak dotąd powstało 130 CUS, podczas gdy zidentyfikowane potrzeby wskazują, że co najmniej 250 gmin jest gotowych do ich utworzenia, na przestrzeni 2-3 lat – o ile zniesione zostaną istniejące bariery prawne i organizacyjne”. Warto wspomnieć, że wśród najważniejszych zidentyfikowanych problemów w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez CUS” wymienia się „brak wykorzystywania mechanizmu konsultacji i potencjału społeczności w opracowywaniu programu usług społecznych określającego usługi społeczne wynikające z potrzeb wspólnoty samorządowej”. A dalej czytamy „Źródłem proponowanych zmian legislacyjnych jest inicjatywa własna Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, oparta na wynikach prac Zespołu do spraw reformy systemu pomocy społecznej (powołanego zarządzeniem nr 24 Ministra z dnia 27 czerwca 2024 r., Dz. Urz. MRPiPS z 2024 r. poz. 24 Kliknij ) (…) analizie funkcjonowania obowiązujących przepisów oraz szeroko zakrojonych prekonsultacjach ze środowiskiem samorządowym i instytucjami świadczącymi lokalne usługi społeczne”. Ciekawe czy w konsultacjach pojawią się głosy, że może w samej idei CUS-ów coś „nie gra”, że powstają tylko dzięki i dla pieniędzy z Funduszy Europejskich? Bo słychać i takie głosy.

• Interesariusze związków rozwojowych. Projekt ustawy o zrównoważonym rozwoju miast (UPR03)  trafił do konsultacji publicznych. Przytoczmy z uzasadnienia fragment, który bezpośrednio dotyczy organizacji:
  • Związek rozwojowy jest podmiotem o specyficznej konstrukcji prawnej. W jego skład wchodzą bowiem nie osoby fizyczne, lecz jednostki samorządu terytorialnego szczebla lokalnego – gminy bądź gminy wraz z powiatami. Stanowi więc tzw. korporację korporacji, której członkami są jednostki samorządowe, a nie ich mieszkańcy. Ta szczególna forma organizacyjna wymaga odpowiedniego uregulowania zasad partycypacji publicznej, rozumianej jako udział interesariuszy w funkcjonowaniu związku rozwojowego (art. 52 ust. 2).
  • Związek rozwojowy należy traktować przede wszystkim jako zarządzany przez wójtów, burmistrzów i prezydentów miast instrument współpracy komunalnej, służący koordynacji działań jednostek samorządu terytorialnego i zwiększaniu efektywności realizowanych wspólnie zadań publicznych. Z tego względu w bieżącej działalności związku rozwojowego niezbędny jest przede wszystkim wpływ organów jednostek samorządu terytorialnego i pracowników samorządowych zatrudnionych w obsługujących je urzędach, zaś w mniejszym zakresie wpływ podmiotów trzecich. Nie oznacza to jednak wyłączenia tych podmiotów z udziału w procesach decyzyjnych. Projektowana ustawa wprowadza definicję interesariuszy związku rozwojowego, obejmującą m.in.: mieszkańców obszaru związku rozwojowego, podmioty prowadzące na tym obszarze działalność gospodarczą, działalność pożytku publicznego, działalność edukacyjną lub naukową, jednostki samorządu terytorialnego wchodzące w skład związku rozwojowego wraz z ich jednostkami organizacyjnymi, właściwe miejscowo samorządy województw, organy władzy publicznej oraz inne podmioty wykonujące na obszarze związku rozwojowego uprawnienia Skarbu Państwa (art. 52 ust. 3).
  • Podmioty te mają ustawowo zagwarantowany udział w kluczowych procesach decyzyjnych w związku rozwojowym, w szczególności poprzez możliwość uczestniczenia w konsultacjach publicznych. Zasady oraz tryb udziału interesariuszy w konsultacjach, a także w innych formach partycypacji, określa uchwała zgromadzenia związku rozwojowego (art. 53 ust. 2).
  • Zgromadzenie powinno zatem przyjąć odrębną uchwałę, która ukształtuje formy aktywności interesariuszy w działalności związku rozwojowego. W ustawie wskazano formy konsultacji społecznych oraz wymogi związane z terminami, sposobem prowadzenia oraz podsumowania konsultacji społecznych (art. 54).

Komentarz: Jak czytamy w uzasadnienieniu „kluczowym wyzwaniem na przyszłość jest przejście na wyższy poziom koordynacji, co wymaga zarówno lokalnych inicjatyw, jak i wsparcia ze strony władz centralnych. Coraz silniej widoczna jest potrzeba instytucjonalnego rozwiązania, zgodnego z konstytucyjną zasadą pomocniczości w kwestii wykonywania nowych zadań o znaczeniu ponadlokalnym (istotnych dla rozwoju całego obszaru funkcjonalnego), które nie wpisują się w zakres zadań samorządu lokalnego ani regionalnego” – tu warto zwrócić uwage na tabelę, gdzie opisane są dotychczasowe formy współpracy pomiędzy JST. Jednak wejście na wyższy poziom (np. w porównaniu do Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych) wydaje się być regresem w kontekście partycypacji. Nie mówiąc już o tym, że sformułowanie „podmioty prowadzące na tym obszarze działalność gospodarczą, działalność pożytku publicznego, działalność edukacyjną lub naukową” nie zaperwniają pełnej reprezentacji organizacji pozarządowych. Podstawowym problemem wydaje się brak obligatoryjncy ciał dialogu (jak chociażby ciała doradcze w ZIT-ach Kliknij), który, jak się wydaje, ograniczy realizację zasady partnerstwa.

Na poziomie parlamentarnym

• S24 dla stowarzyszeń. 17 lutego w Senacie na posiedzeniu Komisji Praw Człowieka i Praworządności zaplanowane jest rozpatrzenie ustawy o zmianie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (druk senacki nr 611, druki sejmowe nr 868, 1953).

• Komunikacja i głosowania elektroniczne. 17 lutego w Senacie na posiedzeniu Komisji Praw Człowieka i Praworządności, zaplanowane jest rozpatrzenie ustawy o zmianie ustawy o fundacjach oraz ustawy – Prawo o stowarzyszeniach (druk senacki nr 616, druki sejmowe nr 1808, 2047).

• Podkomisje stałe
  • 10 lutego planowane spotkanie podkomisji do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi (PSR02S), na której przewidziano informacje na temat 1) umożliwienia organizacjom pozarządowym uzyskiwania indywidualnych interpretacji ZUS – zrównania uprawnień z przedsiębiorcami (referują: Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych) i 2) poszerzenia możliwości udziału organizacji pozarządowych w systemie ochrony ludności i obrony cywilnej, w kontekście obowiązujących przepisów ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej (referują: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, Minister Obrony Narodowej).
  • Podkomisja do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi, samorządowymi i związkami zawodowymi (ENM05S) nie planuje obecnie spotkań.
  • podkomisja do spraw udziału i roli społeczeństwa obywatelskiego w wymiarze sprawiedliwości oraz społecznej kontroli prokuratury (SPC01S) planuje na 12 lutego dyskusję na temat efektywności kształcenia w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury.

• Zespoły parlamentarne
  • 11 lutego planowane jest posiedzenie Parlamentarnego Zespołu ds. Organizacji Pozarządowych i Społeczeństwa Obywatelskiego  (Kliknij) pod hasłem „Narada o Odporności Społecznej. Działanie – Informacja – Kooperacja. Prezentacja rekomendacji organizacji pozarządowych”.
  • Parlamentarny Zespół ds. Dialogu Obywatelskiego (Kliknij) nie ma zaplanowanych spotkań.

W procesie rzeczniczym

• Petycja. Dbając o to, by wieloletni wysiłek organizacji i samorządów nie poszedł na marne i równocześnie nie mając pewności czy w zapowiadanych rządowych zmianach pojawią się  postulaty organizacji, OFOP złożył petycję do Sejmu (Kliknij) w sprawie włączenia do nowelizacji zmiany trybów zlecania zadań publicznych. Byłoby to spełnienie oczekiwań, o których środowisko komunikuje w sposób ciągły od 2023 roku.

• Czekamy od:
  • 11 czerwca 2024 na I czytanie komisyjnego projektu ustawy o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która miała zagwarantować środki finansowe na funkcjonowanie wojewódzkich społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych i powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych (Kliknij).
  • 5 maja 2025 na projekt ustawy o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (UD233), który m.in. „organizacjom pozarządowym prowadzącym działalność statutową z zakresu ochrony przyrody zapewnia możliwości wykonywania prawa pokrzywdzonego”.
  • 16 lipca 2025 na podsumowanie powołanego przez Przewodniczącą Komitetu ds. Pożytku Publicznego Zespołu ds. VAT (Kliknij).
  • 8 października 2025 na wyniki konsultacji projektu ustawy o ochronie osób uczestniczących w debacie publicznej przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi (UC94).
  • 27 października na uwagi Wiceprzewodniczącej Komitetu ds. Pożytku Publicznego do projektu ustawy o likwidacji barier utrudniających funkcjonowanie jednostek samorządu terytorialnego (UD309) obiecane na posiedzeniu Grupy roboczej ds. partycypacji i dialogu obywatelskiego (Kliknij).
  • 1 stycznia na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o samorządzie gminnym, ustawy o samorządzie powiatowym oraz ustawy o samorządzie województwa (UD219) dotyczące rad kobiet.
  • 20 stycznia na wyniki skróconych konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od spadków i darowizn (UD351) dotyczacy darowizn dla powodzian.
  • 30 stycznia na wyniki konsultacji dokumentu „Program regulacyjny na lata 2026-2028” (ID248),

Dzieje się

• SLAPP. Organizacje społeczne tworzące polską grupę anty-SLAPP – od lat zaangażowane w przeciwdziałanie nadużyciom prawa wobec uczestników debaty publicznej, składające opinie do projektów legislacyjnych i wielokrotnie zabierające głos w sprawach SLAPP – apelują o jak najszybsze przedstawienie projektu ustawy oraz sprawne rozpoczęcie prac parlamentarnych nad jej ostatecznym kształtem (Kliknij).

• Komitet ds. Pożytku Publicznego. Znamy protokół z posiedzenia Komitetu do spraw Pożytku Publicznego (17 grudnia 2025 r.) (Kliknij). Obecnych 17 osób z czego 11 na 23 pełnoprawnych osób członkowskich (Kliknij).

Komentarz: Oczywiście Komitet jest niedecyzyjny i stanowi coś w rodzaju klubu dyskusyjnego, a nie struktury rządowej. Jednak dzięki protokołom mamy troche informacji o tym co się dzieje w rządzie.

• Punkt kontaktowy CERV. I tak dowiadujemy się, że „12 grudnia Minister Jan Grabiec przekazał za pośrednictwem Stałego Przedstawicielstwa RP w Brukseli informację o podjęciu decyzji w sprawie wyznaczenia Narodowego Instytutu Wolności jako polskiego punktu kontaktowego dla programu CERV”. Oczywiście w miedzyczasie już wiemy, że NIW-CRSO został Krajowym Punktem Kontaktowym unijnego Programu CERV (Kliknij), ale nie mogę znaleźć informacji z kim ta decyzja była konsultowana. Co prawda przedstawiciel NIW twierdził, że „biorąc pod uwagę potencjał i zadania realizowane przez NIW, decyzja o jego wyznaczeniu jako krajowego punktu kontaktowego jest w pełni zasadna”. Innego zdania była jednak np Rada Pożytku, bo w uchwale „w sprawie utworzenia i sposobu prowadzenia punktu informacyjnego programu CERV w Polsce” (Kliknij) stała „na stanowisku, że punkt informacyjny CERV powinien być prowadzony przez organizację lub organizacje pozarządowe o zasięgu ogólnopolskim, w szczególności o charakterze federacyjnym, posiadające doświadczenie w zakresie współpracy międzynarodowej, świadczenia usług informacyjno-doradczych oraz wspierania potencjału organizacji społeczeństwa obywatelskiego”.
• Open Government Partnership. Organizacje pewno będą równbież zawiedzione w kwestii stanowiska ministerstw w sprawie ewentualnego przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do inicjatywy Open Government Partnership (OGP). Okazało się, „Większość resortów zajęła stanowisko negatywne. Ministerstwo Edukacji Narodowej wyraziło poparcie warunkowe, Ministerstwo Zdrowia przedstawiło stanowisko neutralne, a Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego wyraził zdecydowane poparcie. Pozostałe resorty, w tym Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwo Obrony Narodowej, Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Ministerstwo Finansów, zajęły stanowiska sceptyczne lub negatywne. W stanowiskach wskazywano na wysokie koszty członkostwa, konieczność tworzenia nowych struktur i etatów, dodatkowe obowiązki sprawozdawcze, brak bezpośrednich korzyści dla polityk publicznych oraz fakt, że Polska wdraża obecnie wiele rozwiązań zgodnych z ideą Open Government Partnership bez formalnego członkostwa w tej inicjatywie”.
• Planowane zmiany prawa. Do resortów skierowano zaproszenie dotyczące „zmian w przepisach prawa dotyczących organizacji pozarządowych wprowadzonych przez poszczególne resorty w roku 2025 oraz przedstawienie planów na rok 2026” Oczekiwane jest też „przekazanie informacji w formie pisemnej, co umożliwi przygotowanie zbiorczego zestawienia dla organizacji pozarządowych” co „będzie istotnym narzędziem do monitorowania zmian legislacyjnych i ich wpływu na sektor obywatelski”. Jedną z taki zmian jest zmiana Zarządzenia Ministra Edukacji w sprawie funkcjonowania Zespołu ds. Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi, „obejmująca m.in. określenie częstotliwości posiedzeń oraz wprowadzenie możliwości zwrotu kosztów dojazdu na spotkania dla przedstawicieli organizacji. Zmiany te mają na celu zwiększenie dostępności i efektywności prac zespołu”.

• RDPP. Rada Działalności Pożytku Publicznego przyjęła uchwały
  • na temat ustawy o zmianie niektórych ustaw w związku z rozwojem rejestrów publicznych prowadzonych z wykorzystaniem systemu rejestrów państwowych głosowanie obiegowe Pozytywna opinia RDPP, bez uwag (Kliknij)
  • w sprawie wyrażenia poparcia dla projektu ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie w zakresie wprowadzenia fakultatywności wnoszenia własnego wkładu finansowego przez organizacje pozarządowe przy zlecaniu zadań publicznych w formie wspierania głosowanie obiegowe (niestety na razie link nie jest jeszcze aktywny).

Temat do dyskusji

Jak pracowano nad ustawą?

O tym, że ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wymaga znaczących zmian wiadomo już od wielu lat. Ale my ograniczymy się w zasadzie do historii działań obecnego rządu. Tekst ma za zadanie opowiedzieć historię prac nad ustawą, niekonsekwencje działań rządu oraz przypomnieć zdanie i wysiłek organizacji, które włożyły setki godzin w prace nad nowelizacją.

Czy wiesz, że…

1233– mistrzowie Zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżacy) wydali tzw. Przywilej Chełmiński (Kulmer Handfeste), skierowany do miast lokowanych na nowym prawie: Chełmna i Torunia. Dokument ten stał się podstawą do powstania prawa chełmińskiego (Jus Culmense, Kulmer Recht) — regionalnej odmiany prawa magdeburskiego, obowiązującej głównie w państwie zakonnym, na Mazowszu, Warmii i Podlasiu.

Celem przywileju było przyciągnięcie osadników z krajów niemieckich poprzez nadanie im szerokich wolności osobistych, praw majątkowych oraz autonomii sądowej. W 1251 roku dokument został odnowiony.

Prawo chełmińskie wprowadzało szereg innowacji prawnych, które odróżniały je od klasycznego prawa magdeburskiego, m.in. równouprawnienie płci w dziedziczeniu majątku ruchomego i nieruchomego oraz możliwość posiadania przez miasto własnych dóbr ziemskich, lasów i wód, zarządzanych wspólnie jako universitas. Równocześnie jednak silniej uzależniał miasto od właścicieli (Krzyżaków).

Podobnie jak w prawie magdeburskim, a inaczej niż w prawie lubeckim, samorząd miejski (rada) oraz organizacje zawodowe (cechy, gildie) nie stanowiły elementu tego prawa, lecz były efektem późniejszej samoorganizacji mieszkańców.

Prawo chełmińskie stało się wzorcem dla lokacji ponad 200 miast i tysięcy wsi. Do najważniejszych ośrodków rządzonych tym prawem należały m.in. Gdańsk (od 1343 r. wcześniej prawo lubeckie), Warszawa (ok. 1300 r.) oraz Królewiec. System ten obowiązywał bardzo długo — w Prusach Książęcych został zniesiony dopiero w 1620 roku, w Prusach Królewskich funkcjonował aż do I rozbioru Polski (1772), a w niektórych aspektach przetrwał do początku XIX wieku.

---