Biuletyn #prosteNGO – 18-31 sierpnia 2025 r.

Biuletyn #prosteNGO ma służyć wymianie informacji na temat tego, co się dzieje w procesie stanowienia prawa dla NGO i w procesach rzeczniczych na jego rzecz. Zachęcamy chętne osoby i instytucje do współpracy. Biuletyn dostarcza faktów i tez do środowiskowej dyskusji.

SPIS TREŚCI

1. W SKRÓCIE

1. W planach legislacyjnych (Rehabilitacja i FE, Ochrona małoletnich, Fundacje rodzinne)
2. W procesie legislacyjnym
   • Na poziomie rządowym (Nowelizacja ustawy o pożytku: Nowe zadania, Modyfikacja wspierania, Prawo miejscowe czy nie?  Blokada dostępu do sądu administracyjnego?)
3. W procesie rzeczniczym (Czekamy)
4. Dzieje się (Przeciw zmianom w oświacie, Ochrona praw społecznych, Partnerstwo na rzecz Otwartych Rządów.)

2. TEMATY DO DYSKUSJI

1. Strategicznie o narracji historycznej
2. Czy wiesz, że… (1817)

---

W skrócie

W planach legislacyjnych

• Rehabilitacja i FE. 18 sierpnia w planach legislacyjnych rządu zapowiedziano prace nad projektem ustawy o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (UD282), który ma „na celu rozszerzenie możliwości wykorzystywania środków pomocowych Unii Europejskiej na realizację zadań ustawowych PFRON przez umożliwienie realizacji projektów finansowanych z funduszy unijnych w formule programów zatwierdzonych przez Radę Nadzorczą PFRON”. 

Komentarz: Znowu pospiech. Oto już 29 sierpnia projekt pojawia się na stronach RCL (Kliknij). Nie został skierowany do konsultacji publicznych – „Projekt nie wymaga skierowania do konsultacji publicznych, z uwagi na to, że adresatem projektu jest wyłącznie PFRON”. Do tego proponuje się, aby „przepisy ustawy weszły w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia”. Z uzasadnienia możemy się dowiedzieć, że chodzi o zapewnienie możliwości „osiągnięcia celów i związanych z nimi wskaźników określonych w Programie Operacyjnym Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027, w obszarze dostępności i usług dla osób z niepełnosprawnościami. W szczególności (…) projektów FERS (…): 1) „Mobilny Doradca Włączenia Społecznego” – kwota projektu: 229 500 000 zł, w ramach projektu udzielone zostanie wsparcie 17 100 osobom z niepełnosprawnościami lub członkom rodzin osób z niepełnosprawnościami z terenu 76 powiatów, 380 osób uzyska kompetencje do świadczenia wsparcia, jako mobilny doradca włączenia społecznego; 2) „Testowanie wdrożenia usługi zatrudnienia wspomaganego” – kwota projektu: 534 999 300 zł, w ramach projektu 12 000 osób z niepełnosprawnościami uzyska wsparcie w zakresie zatrudnienia wspomaganego, przy 30% efektywności zatrudnieniowej”.

Jak czytamy dalej, „Wnioskowana zmiana będzie miała korzystne skutki społeczne poprzez zwiększenie skali oddziaływania realizowanych przez PFRON (…). Projektowane przepisy ustawy mogą pozytywnie wpływać na działalność mikroprzedsiębiorców, małych i średnich przedsiębiorców, w zależności od tematyki programów zatwierdzonych przez Radę Nadzorczą PFRON”. Oznacza to, ni mniej, ni więcej, że organizacji pozarządowych nie brano tu pod uwagę, a przy opiniowaniu nie przesłano projektu nawet do Rady Działalności Pożytku Publicznego. Dziwne…

• Ochrona małoletnich. Prezydent zawetował uchwaloną 5 sierpnia ustawę o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich oraz niektórych innych ustaw (Kliknij).

Komentarz: Tak oto obowiązywać będzie ustawa w dotychczasowej wersji. Organizacje narzekają na utrudniające życie formalności, które nie zawsze w realny sposób zabezpieczają interes dzieci. Zapewne oznacza to, że podejmowane będą kolejne próby zmian tej, dalekiej od doskonałości, ustawy. Zresztą właśnie jest na etapie rządowym konsultowany kolejny projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich oraz ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym (UD254).

• Fundacje rodzinne. Projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (UD293) proponuje „zmiany uszczelniające dotyczące opodatkowania fundacji rodzinnej, m.in. uzależnienie stosowania preferencyjnego sposobu opodatkowania od utrzymania własności składników majątku przez określony czas, tj. 36 miesięcy; wyeliminowanie możliwości unikania opodatkowania przez fundację rodzinną poprzez prowadzenie działalności za pośrednictwem podmiotów transparentnych podatkowo; włączenie fundacji rodzinnej w reżim przepisów o zagranicznej jednostce kontrolowanej (CFC); doprecyzowanie zasad opodatkowania osiąganych przez fundację rodzinną przychodów ze wskazanych umów, których przedmiotem jest oddanie nieruchomości do odpłatnego korzystania (najem krótkoterminowy)”.

Komentarz: Jak czytamy, „Dotychczasowy okres obowiązywania instytucji fundacji rodzinnej pozwolił zidentyfikować ryzyka i potencjalne schematy postępowania w obszarze podatku dochodowego. Analiza praktyk rynkowych ujawniła przypadki wykorzystywania fundacji rodzinnej w sposób sprzeczny z celem, jakiemu ta instytucja ma służyć…”, czyli „stworzenia mechanizmu bezpiecznej sukcesji”. Przypomnijmy, że fundacje rodzinne są eksperymentem, który 1) mógłby stać się jednym ze stabilnych źródeł finansowania (w analogii do zapisów testamentowych), 2) może dostarczyć wiedzy jak – w polskich warunkach – działać mogłyby fundacje kapitałowe (Kliknij).

W procesie legislacyjnym

Na poziomie rządowym

• Nowelizacja ustawy o pożytku. 27 sierpnia ukazał się projekt ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych (Kliknij).

Komentarz: Przypomnijmy. Ta tzw. mała nowelizacja to efekt prac Departamentu Społeczeństwa Obywatelskiego. To nie nad nią pracowały specjalnie do tego celu powołane Grupy Robocze, to nie nad nią pochylała się Rada Działalności Pożytku Publicznego. Więcej, cały proces był prowadzony jakby w tajemnicy. Tak oto mamy kilka propozycji zmian, które – jak się wydaje – nie odpowiadają na podstawowe problemy sektora. Zamiast obiecanej kompleksowej zmiany (mowa była o szybkiej nowelizacji w pierwszej połowie roku i dużej pod koniec) mamy coś bez większego znaczenia. Poniżej pierwsza część komentarzy proponowanych w projekcie zmian.

• Nowe zadania w sferze pożytku publicznego. Do sfery zadań publicznych dodaje się zadania w zakresie ratownictwa, ochrony ludności i obrony cywilnej.

Komentarz: Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych zawsze krytycznie podchodziła do nieprzemyślanego i niezwiązanego ze zmianami systemowymi rozszerzenia katalogu zadań (por. np. stanowisko z 12 sierpnia 2013 r Kliknij) w sferze zadań publicznych. W tym wypadku przecież trudno określić, co mieści się w kategorii „ratownictwa, ochrony ludności i obrony cywilnej”, a nie mieści się w obszarze dotychczasowych czterdziestu paru kategorii (np. porządku i bezpieczeństwa publicznego; obronności państwa i działalności Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej; ratownictwa i ochrony ludności; pomocy ofiarom katastrof, klęsk żywiołowych, konfliktów zbrojnych i wojen w kraju i za granicą). Dodawanie kolejnego punktu to tylko powiększanie chaosu legislacyjnego.

• Modyfikacja wspierania wykonywania zadań publicznych. Jak czytamy w uzasadnieniu, „zmiana zakłada przy zlecaniu przez jednostki samorządu terytorialnego zadań publicznych (…) w formie wspierania ich realizacji, wraz z udzieleniem dotacji na finansowanie lub dofinansowanie, możliwość zapewnienia przez organizacje pozarządowe wyłącznie wkładu osobowego (świadczenia wolontariuszy i praca społeczna członków) oraz rzeczowego (tzw. wkład niefinansowy) gwarantujących prawidłowe wykonanie zadania publicznego”. Przy okazji w ustawie rozdziela się rodzaje wspierania wykonywania zadań publicznych, o których mowa w art. 127 ust. 1 pkt 1 lit. e oraz art. 151 ust. 1 od z art. 221 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych.

Komentarz: Prawdziwe uproszczenie byłoby wtedy, gdyby w ogóle zrezygnować z wkładu własnego. Ograniczanie wymagania finansowego wkładu własnego być może w pierwszej chwili ucieszy organizacje (ale pewnie już nie samorząd), ale w ostatecznym rozrachunku zmiany mogą okazać się wcale nie aż tak korzystne. A kiedy uświadomimy sobie, że te rozwiązania mają pozmieniać współpracę na poziomie lokalnym, a rząd wcale nie chce się podporządkowywać tym rygorom, które próbuje narzucić samorządom, to zmiany te budzą wątpliwości. Tu warto też przypomnieć stary problem – na który zwracaliśmy uwagę kolejnym rządom – że zmiany w rozporządzeniach dotyczących zlecania zadań trzeba wprowadzać na początku, a nie w drugiej połowie roku. Dlaczego? Bo samorząd, który już się przygotowuje do współpracy z organizacjami w roku kolejnym (np. konsultuje programy współpracy), musi mieć czas, aby wdrożyć zmienione procedury. Inaczej – po prostu na początku roku nie będzie środków dla organizacji.

• Prawo miejscowe czy nie? Projekt ustawy proponuje zapis: programy współpracy, o których mowa w ust. 1 i 2, nie są aktami prawa miejscowego.

Komentarz: Problem dotyka bardziej samorządów, nie organizacji, ale istnieje rzeczywiście. Oto prawo jest tak nieprecyzyjne, że część wojewodów uznaje programy współpracy, a część ich nie uznaje za akty prawa miejscowego. Jaka różnica? Formalna – wojewoda ma nadzór nad tymi dokumentami i może się do zapisów programu współpracy, kolokwialnie mówiąc, „doczepić”. Dlatego pewnie traktowanie programów współpracy jako rodzaju lokalnych strategii może być czasami wygodne, ale… Nie uznając programów współpracy za akty prawa miejscowego, pomniejszamy ich wartość – nie będą to już akty obowiązujące wszystkich, a więc i administrację. Trzeba doprecyzować zapisy ustawy o pożytku tak, aby zwiększyć znaczenie programów współpracy i by wiadomo było, kiedy uchwałodawca projektując program, łamie prawo. Jestem za wzmacnianiem roli tego dokumentu, a nie jego dalszym deprecjonowaniem.

• Blokada dostępu do sądu administracyjnego? Jak ostrzega w Gazecie Prawnej Renata Krupa-Dąbrowska, „W sądach administracyjnych będzie drogo. Wielu zrezygnuje ze skargi” Kliknij). Krajowa Rada Radców Prawnych ostrzega, że proponowane przez rząd podwyżki opłat w sądzie administracyjnym (projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami RD175) mogą zablokować obywatelom możliwość dochodzenia swoich racji i są niezgodne z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

W procesie rzeczniczym

• Czekamy od:

11 czerwca 2024 na I czytanie komisyjnego projektu ustawy o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, która miała zagwarantować środki finansowe na funkcjonowanie wojewódzkich społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych i powiatowych społecznych rad do spraw osób niepełnosprawnych (Kliknij).

3 października 2024 na wyniki konsultacji projektu ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności (Kliknij).

12 sierpnia 2024 na zapowiadany projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz niektórych innych ustaw (UD116), który zakłada modyfikację „zakresu zwolnienia przedmiotowego określonego w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy CIT, skutkującą objęciem nim dochodów wszystkich organizacji pozarządowych, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (dalej ustawa OPP), w części przeznaczonej na działalność określoną w art. 4 ustawy OPP (sfera zadań publicznych) z wyłączeniem działalności gospodarczej”.

3 kwietnia 2025 (a właściwie od lat Kliknij) na efekty pracy w Komisji nad projektem ustawy o zmianie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (druk nr 868), która miała być kontynuowana na pierwszym posiedzeniu w maju, ale na razie nic o tym nie wiadomo (Kliknij).

16 lipca 2025 na podsumowanie powołanego przez Przewodniczącą Komitetu ds. Pożytku Publicznego Zespołu ds. VAT (Kliknij).

30 lipca 2025 na odpowiedź na listy do liderów partii, które z organizacjami podpisały 29 września 2023 r. formalne deklaracje, zobowiązując się do uproszczenia przepisów dla organizacji społecznych, realnego dialogu obywatelskiego, reformy zasad finansowania działań społecznych oraz rozwoju filantropii (Kliknij).

Dzieje się

• Przeciw zmianom w oświacie. Do propozycji ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (UD220) sporo organizacji (m.in. Koalicja na rzecz Ocalenia Polskiej Szkoły,  Polskie Stowarzyszenie na rzecz Ochrony Środowiska i Praw Człowieka, Ruch Ochrony Szkoły, Stowarzyszeni Nauczycieli i Pracowników Oświaty Nauczyciele dla Wolności, Stowarzyszenie Ambasadorów Dzieci i Młodzieży, Stowarzyszenie Instytut Myśli Pro-Life,  Stowarzyszenie Miłość i odpowiedzialność, Stowarzyszenie Pedagogów NATAN,  Stowarzyszenie Rodzice Chronią Dzieci, Śląski Porządek, Wataha Głosu Obywatelskiego,  Stowarzyszenie Wolni Jasło) wypowiedziało się jednoznacznie negatywnie.

Komentarz: Zestaw argumentów w zasadzie się powtarza i widać w tym wspólną akcję rzeczniczą. Nie wypowiadając się w kwestiach merytorycznych, warto zwrócić uwagę na protest przeciw rozszerzeniu uprawnień Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji. Nowy zapis to „Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania może zlecić fundacji, o której mowa w ust. 1, realizację zadań w zakresie oświaty i wychowania. Na realizację tych zadań fundacja, o której mowa w ust. 1, otrzymuje dotację celową z części budżetu państwa, której dysponentem jest minister właściwy do spraw oświaty i wychowania”. Temat wydaje się być dyskusyjny.

• Ochrona praw społecznych. Amnesty International wraz z trzynastoma organizacjami społeczeństwa obywatelskiego (Fundacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny FEDERA, Polski Instytut Praw Człowieka i Biznesu, Fundacja Panoptykon, Konsorcjum Migracyjne, Kampania Przeciw Homofobii, Fundacja Wolne Sądy, Fundacja Równość.org.pl, Instytut Spraw Publicznych, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Fundacja Feminoteka, Instytut Prawa i Społeczeństwa INPRIS, Fundacja Frank Bold) apeluje do polskiego rządu o ratyfikację Protokołu Fakultatywnego do Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Socjalnych i Kulturalnych (Kliknij). „Wobec braku efektywnej kontroli konstytucyjności prawa, z uwagi na trwający paraliż Trybunału Konstytucyjnego, – czytamy w apelu – decyzja o ratyfikacji tych instrumentów prawa międzynarodowego znajduje dodatkowe uzasadnienie w postaci konieczności zapewnienia odpowiedniego poziomu ochrony praw człowieka obywateli polskich i innych osób znajdujących się pod polską jurysdykcją”.
• Partnerstwo na rzecz Otwartych Rządów. Rada Działalności Pożytku Publicznego rekomenduje przystąpienie Polski do międzynarodowej platformy Open Government Partnership (OGP) (Kliknij). W przyjętym stanowisku czytamy „W celu wypracowania ram dla Multi-stakeholder Forum – ciała odpowiedzialnego za koordynację współpracy między rządem, organizacjami społecznymi i innymi partnerami – warto wykorzystać istniejące zasoby Rady Działalności Pożytku Publicznego, w tym Zespół ds. Dialogu Obywatelskiego. Ostatecznie jednak powstałe ciało winno systemowo podlegać takiemu członkowi rządu, którego pozycja skupia przedstawicieli poszczególnych resortów, mających moc podejmowania decyzji i nadawania kierunku procesom zmian. Z czasem Multi-stakeholder Forum powinno stać się stałą przestrzenią konsultacji kolejnych Krajowych Planów Działań ze zorganizowanym społeczeństwem obywatelskim.

Komentarz: Jeśli chodzi o Krajowy Program Reform to tu konsultacje prowadzone były dotychczas w ramach Zespołu do spraw Semestru Europejskiego (Kliknij). Ciekawe dlaczego o tym ciele, do którego Rada delegowała swoich przedstawicieli, się nie wspomina. System ciał dialogu zaprawdę wymaga reformy jednak na pewno nie powinna w nim odgrywać znaczącej roli Rada w obecnym kształcie.

Temat do dyskusji

Strategicznie o narracji historycznej

„Budowanie spójnej polityki historycznej, strategia dla kultury do roku 2050 i kontynuacja systemowych zmian prawa to priorytety”, podkreślała Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, na konferencji prasowej 21 sierpnia 2025 r. (Kliknij). Oczywiście bardzo interesujące są zapewnienia, że „Resort pracuje nad nowymi mechanizmami wsparcia dla organizacji pozarządowych. Do tej pory współpraca finansowa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z organizacjami pozarządowymi (NGOs) opierała się głównie na dofinansowywaniu projektów w ramach Programów Ministra. Choć były one ważnym narzędziem, ich regulaminy uniemożliwiały finansowanie bieżącej działalności organizacyjno-administracyjnej, co sprawiało, że wiele organizacji nie było w stanie funkcjonować długofalowo. We współpracy z Narodowym Instytutem Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego uruchomiony zostanie pilotażowy priorytet w Rządowym Programie Rozwoju Organizacji Obywatelskich, który pozwoli to zmienić”.

Jednak równie ciekawy jest wątek polityki historycznej. Zaprezentowany został dokument Strategia działania w obszarze pamięci (Kliknij) – jak zapewniał dyrektor Muzeum Historii Polski Marcin Napiórkowski – „to pierwszy, ważny krok. Przed nami kolejne, w tym seria debat i otwarte konsultacje dokumentu, który jest już dostępny publicznie. Strategia ma nam służyć przez lata. Jeśli chcemy dobrej przyszłości, musimy zadbać o naszą przeszłość. Musimy podejść do niej w sposób strategiczny i odpowiedzialny”. Pytanie, czy w tej narracji jest miejsce dla organizacji pozarządowych?

Czy wiesz, że…

1817 – (11 stycznia) postanowienie Księcia Namiestnika Królestwa „o urządzeniu kupiectwa” zmienia dotychczasowe zasady działania kupców. W Warszawie powstaje Urząd Starszych Zgromadzenia Kupiectwa Warszawskiego. (Kliknij od s. 84)

Warto zobaczyć, jak ułożono ten samorząd kupiecki. Oto „w każdem mieście, gdzie się znajduje 10 lub więcej kupców, ci składać będą zgromadzenie”. „Gdzie mniej jest niż 10 kupców, a przeto niema zgromadzenia, kupcy innego lub innych miast dołączeni będą, dopóki w takowym kupieckim okręgu, liczba przepisana uzupełnioną nie zostanie; pomiędzy temi starszego i podstarszego Komisja Wojewódzka oznaczyć ma”. „Zgromadzenie to, co trzy lata dnia 1-go stycznia, przez właściwego Prezydenta lub Burmistrza zwoływane będzie, w celu obrania z pomiędzy siebie jednego starszego i jednego podstarszego”. Do Zgromadzenia nie może należeć: „kto nie jest od lat dwóch kupcem osiadłym, kto upadł w handlu, kramarze, tandeciarze i t. p.”. Listę głosujących ustanawiał Prezydent lub Burmistrz miasta, zaś „Zgromadzeniu w czasie wyborów urzędnik municypalny przewodniczyć będzie. Wybory nastąpią większością kresek przez każdego głosującego, sekretnie dawanych”. Wybory odbywać się miały co trzy lata. „Czynności wszystkie odbywać się mają w imieniu starszych kupiectwa. Starszym tym urzędnik municypalny jako Komisarz będzie przydany”, a „Postanowienia, świadectwa i t. p. starszych w miarę potrzeby przez Komisarza minicypalnego będą stwierdzane, przy czym „Starsi zostają pod zwierzchnictwem Prezydenta lub Burmistrza miasta”. Jak widać, samorząd ten był mocno okrojony.

---